Kategorî:Çand

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Kategorî:Çand</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1404</id>
    <revision>
      <id>2082474</id>
      <parentid>1998758</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T16:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Edalet Simko</username>
        <id>172679</id>
      </contributor>
      <origin>2082474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20257" sha1="5fagzdtucd8ijxe8aezya6ltz749rae" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Culture}}

{{Gotara bingehîn|Çand}}

[[Kategorî:Antropolojî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Konseptên civakî]]
[[Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]Mûsa Qulîkî Mîlan (Senar)

==== Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. ====
Xwandevanên hêja û delal, ji min hatiye xwastin ku jînnameya xwe binivîsim. Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. Seidiyê Şîrazî helbestvanê nav`eyan yê farsîziman di pirtûka xwe ya Gulistan de çi xweş gotiye: &quot;Moşk anest kê bêbûyed, ne ankê etar bêgûyed.&quot; Yanî misk ew e ku bixwe bêhnê bide, ne ku miskfiroş pesnê wê bide. Eger min jî di gulistana çand û wêjeya zimanê kurdî de kolek dudu gul çandibin, divê ew bixwe bêhnê bidin.

Lê dîsa jî navê min Mûsa, paşnav Qulîkî Mîlan û nasnavê min jî Senar e, zêdetir ez bi navê Senar tême naskirin. Navê rehmetiyê bavê min, yê ku nanê berpirsyariyê daye min Salik e, Salikê Mihemedê Qaso. Navê rehmetiya dayka min, ya ku şîrê dilovaniyê daye min Fatme ye, Fatma Xuloyê Silo. Min di roja 21`ê Adara sala 1969`an a zayînî, beranberî 1`ê Xakelêweya sala 1348`an  a rojî li gundê Xeleca Kurdan, girêdayî bajarê Makûyê li parêzgeha Urmiyê di malbateke dewlemend ya cotkar û pezvan de pê daniye ser topa axê.

Malbata bavê min di berê de malbateke hunerdost û hunerperwer bûye. Ew xwedanê giyanê dengbêjiyê bûne. Meriv dikare bibêje ku bav, dayîk, ap, met, xwîşk û birayên min her yek bi qasî xwe kilam gotine. Yên ku wekî dengbêj têne nasîn, rehmetiyê kalkê min Mihemedê Qaso ku di dema xwe de qisezanekî nav`eyan û maqûl bû û xwîşkeke wî bi navê Medê hebûye. Li dû wan ra Eloyê birayê min û Memoyê apê min kilaman xweş dibêjin. Di dema xwe de Medêya Qaso yanî meta bavê min û xatûneke din bi navê Siltêya Silo di gundê me de du dengbêjine nav`eyan bûne. Dengbêjên wê demê ev heyranok li ser wan derxistine.

Dil diyarê gundê Silo,

Bizin çêryan dar û çilo;

Heçê kesê derdê dilan dîtine, xwe dîtine,

Yên nedîtî bira herin cem Meda Qaso, Silta Silo.

Reng e ez di malbateke wiha xwedî hest û hunermend de hatime cîhanê. Eger min ders nexwanda, belkî min jî pir hindik kilam bigotana. Lê min ders xwand û li ser xîm û çavkaniya malbatê ez jî bûme evîndarê ziman, çand û wêjeyê. Min xwandina seretayî di gundê Xeleca Kurdan de, lê ya navîn û amadeyî li bajarê Şotê de kuta kir. Ez evîndarê edebiyatê me. Dema dersxwandinê de, ji bilî waneyên  fermî, ji çi pirtûkên wêjeyî xweşa min bihata, min ew dixwandin. Min ji bilî helbestan gelek nivîseyên (metin, têkist) pexşanî yên mîna Gulistana Se`idî û Meqamatê Hemîdî (pirtûkên farsî) ezber dikirin û di ber xwe de dixwandin. Sala 1367`an  a rojî (1988) min azmûna konkora seranserî da, li zanistgeha dersdariyê de qebûl bûm. Lê ji bextreşiya min bû, yan ji xweşbextiya min bû, dayîreya hilbijartinê ya bajarê Şotê selahiyet (hêjayî û liyaqet) neda min. Nehîştin ez têkevim zanistgehê. Gotibûn ku bavê wî dewlemend e, bira here ber pez û dewarê bavê xwe! Wê demê bi navê &quot;tinebûna selahiyetê&quot; gelekî mafkujî dikirin. Bi neçarî min berê xwe de eskeriyê, du salan xizmeta eskeriyê kir. Lê di dema eskeriyê de, min pêwendiya xwe bi pirtûkan ra qut nekir. Hê ji berê zêdetir ez bûme tamarzûyê zanistgehê û ji azmûna konkorê ra amade dibûm. Piştî kutakirina dewra eskeriyê di Kanûna Duyem ya sala 1992`an  a zayînî, beranberî 1370`an  a rojî bi pileya 173 li zanistgeha giştî ya Tewrêzê de hatim pejirandin û di Tebaxa sala 1995`an  de min bawernameya karnasiyê (lîsans) di şaxa ziman û wêjeya farsî de wergirt. Piştî qedandina dewreya karnasiya edebiyata farsî, li dawiya sala 1374`an a rojî (1995)  de li bajarê Têhranê zewicîm û xwedayê bexşende du kurên pir delal dane min. Navê yê mezin Azad û navê yê piçûk jî Aram e.

Piştî zewacê ji ber xercên zêde yên jiyana li bajarê Têhranê min xwe ra biryar de ku, divê êdî ez bixebitim, bi mercê ku têkiliya xwe bi wêje û edebiyatê ra berdewam bikim. Min wisa jî kir. Ji dema zewacê vir de li bajarê Têhranê dijîm û di şîrketên taybetî yên bazirganî û guhestina navdewletî ya kelûpel de mijûlî kar û xebatê me û di demên rihetiyê (feraxet) de jî bi gelemperî mijûlî xwandin û nivîsandinê me. Jiber vê yekê ez helbestvan, nivîskar û lêkolînerekî - çawa dibêjin - pêşeyî (hêrfêyî) nînim. Tenê jiber evîna xwe bi ziman û wêjeyê ra û berpirsyariya ku di vê rêyê de ketiye stûyê min, ez vî karî didomînim û heta roja ku çiraya jiyana min bişixule, dê bidomînim.

        Heta niha sebaret bi karê rojane min ev perwerdehiyên jêrîn dîtine û bawernameya wan wergirtiye:

1-Dîploma Fiyatayê derbarê guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

2-Dîploma (C. P. C) ji akadêmiya IRU, derbarê serwêrtiya guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

3-Du sê dewrên hesabdariyê;

4-Bazarnasî û rêvebirina bazarê;

5-Serwêrtiya giştî;

6-Dîploma derbarê nasîna pirsgirêkên bacgehê (gumruk);

7-Bawernama tomarkirna şîrketeke guhestina navdewletî ya kelûpelan.

        Di jiyana min de du bûyeran rewşa jîna min bi giştî guherandin. Yek qebûlbûn di azmûna konkora seranserî ya sala 1370`î arojî (1991) bû, ku min pê danî zanistgehê û fikir û ramana min hat guhestin û çavê min vebûn.

Ya duyem ku bandoreke erênî ya pir baş danî ser rewşa jiyana malbata min, ev bû ku di dawiya sala 1390`î (2011) de   min di azmûna salane ya guhestina navdewletî ya kelûpelan de ku Wezareta Rê  û Bajarsaziyê li Tehranê werdigirt, beşdarî kir û di nava 1100 kesî de ku beşdarî kiribûn, bûme neferê sisyan. Wezaretê jî wê salê 13 nefer pejirandin û îcaze de wan ku ji xwe ra şîrketê tomar (sebt) bikin.  de

Jiyana min ya mijûlbûna taybet li ser ziman û wêjeya kurdî, bi naskirina kovara binavûdeng ya Sirwe (1364-1389) ra - ku weke dibistanekê dima - dest pê kir. Cara ewil min ew di pirtûkxaneya zankoya edebiyata zanistgeha bajarê Tewrêzê de dît. Wê demê min nikaribû bi zimanê dayîkê bixwanda û binivîsiya! Xasma xwandin û nivîsandina zaravayê soranî ji min re pir dijwar bû. Evê kêmasiyê bandoreke kûr û mayînde li ser min hîşt. Ew yek bû sedem ku, ez ji xewa bîst salan hişyar û di dema mehekê de hînî xwandin û nivîsandina zimanê kurdî bibim. Êdî min dest pê kir hêdî hêdî helbest afirandin. Angorî deh dozde helbestên min ku di belavoka bi navê &quot;Ez însan im&quot; de cî girtine, şûnema û yadigara dewra qutabiyê li zanistgeha Tewrêzê ne. Ev çend parçe helbest û gelek helbestên min yên mayîn di kovara Sirwe de ronahî dîtine. Ji wê demê heta dema ku kovara Sirwe dihat weşandin, pêywendiya min jê ra hebû. Di pişka zaravayê kurmancî de nivîskarên hêja wekî Sertîp Mensûrî û Duxtor Perwîz Cîhanî, Seyîd Kafî Elewî û Seyîd Celal Nizamî kar dikirin. Têkiliya min zêdetir bi rêzdar Seyîd Kafî Elewî ra hebû. Bi kurtî dibêjm, kovara Sirwe ji min ra dibistan û rêzdar Seyîd Kafî Elewî jî dersdarekî (mamosta) pir maqûl, dilovan û berpirsyar bû. Piraniya kovara Sirwê bi zaravayê soranî dihate nivîsîn. Kesên gelekî mezin û nav`eyan mîna nemir mamosta Hêmin Mokriyanî, mamosa Ehmedê Qazî, mamosta Celal Melekşah, helbestvanê navdar Me`irûf Aqayî û nivîskar Eta Nehayî û hin kesên mayîn tê de qelemkoyî dikirin. Kesên ku bi zaravayê kurmancî babet û serbas dinivîsandin û di bîra min de mane ev nivîskar û helbestvanên hêja ne: Seyîd Celal Nizamî, Ezîz Nê`imetî, Duxtor Perwîz Cîhanî, Sertîp Mensûrî, Seyîd Kafî Elewî, Hesen Şuca`î û Mihemed Sefayî.

        Bi qasî serê derzîkê zewqa toreyî bi tîrêjeke ronahiyê li hev zêde bûn û di nava giyanê min de hesta efirandariyê anî pêş, û bi tevayî ez derxistme ser riya dîrok û wêjeya rojnedîtî ya gelê xwe, daku jê ra binalim û bikewgirim. Encama vê yekê bû belavoka helbestan ya &quot;Ez însan im&quot; ku di kanûna duyem ya sala 2000`îde bi handana nivîskarên mezin mamosta Celal Melekşah û rêzdar Seyîd Kafî Elewî ji aliyê weşanxaneya Selahedînê Eyûbî li bajarê Urmiyê  hate weşandin. Herwisa çapa duyem ya vê belavokê li bajarê Têhranê, weşanxaneya Pênivîs, sala 1397`an (2018) ronahî dît. Angorî gotin û baweriya nivîskarê hêja Seyîd Kafî Elewî belavoka &quot;Ez însan im&quot; yekemîn pirtûka helbestan bi zaravayê kurmancî ye ku li Kurdistana Rojhilat (Îran) de hatyie weşandin. Dîroka helbestên belavoka Ez însan im ji sala 1373an a rojî (1994)ve dest pê dike heta sala 1378`an (1999) . Ev helbest li gundê Xeleca Kurdan, li zanistgeha Tewrêzê, li bajarê Têhranê û di heman demê de sefereke kar û xebatê ji min ra hate pêş, ez çûme bajarê Mosko, Almaata û Aktowaya Qezaqistanê û Bîşkenta Qirqîzistanê û li wan deran hatine afirandin. Bona mînakê helbesta &quot;Dayê&quot; li bajarê Almaataya Qezaqistanê hat afirandin. Ez bi du birayên xwe bi navên Se`îd û Eşo re em li wir dixebitîn, xeber  hat ku dayîka we koçdawî kir. Jiber tinebûna derfeta firdana firokeyê em heft rojan bendewar man, paşê derfet çêbû ku em herin gundê xwe  Xeleca Kurdan li Makûyê. Ew heft roj ji me ra gelekî dijwar derbas bûn, lê helbesta &quot;Dayê&quot; ji me ra bibû sebir û taqet.

        Dîsa angorî ku derfet hebû, min pê avête nav wêje, dîrok û kûrahiya zimanê kurdî. Min zanî ku bêyî zanebûna zargotina me ya dewlemend, ez ê nikaribim bigihîjme asta bilind ya helbestan. Beyt û serpêhatiyên (destan) evîndariyê, mêrxasiyê, civakiyê, irfaniyê û dilok û heyranokên hub û hizkirinê, daha gelekî bala min kişandin ser xwe. Min li ser wan lêkolîn û xebateke mezin kir. Ev kar û xebat bû sebeb ku di sala 1388`an  de min du pirtûk bi hev ra weşandin. Yek belavoka bi navê &quot;Mizginî&quot; ye ku naveroka wê helbest in. Helbestên belavoka &quot;Mizginî&quot; ji sala 1994`an a zayînîve dest pê dike heta nîsana 2009`an  û hemû li bajarê Têhranê hatine afirandin. Hêjayî gotinê ye, piştî belavoka Mizginî dîsa min çendîn helbest afirandine, lê wekî pirtûk hê nehatine weşandin. Tenê di malperên navdar yên mîna &quot;Riya Teze&quot;, &quot;Welatê Min&quot; û &quot;Pênûsa Min&quot; de ronahî dîtine. Di belavoka Mizginî de mîna belavoka Ez însan im, helbestên cuda cuda, angorî rêza dîroka afirandina wan ronahî dîtine. Ez hêvîdar im yê di dilê xwandevanên xwe de cî bigrin. Bona wê yekê ku mizginiya mezin ya aştî û biratiyê derê me her yekî bikute, min navê wê danî &quot;Mizginî&quot; û bi hembêzeke fireh pêşkêşî hemû kevokên aştîxwaz yên cîhanê kiriye. Di her du berevokên helbestan yên &quot;Ez Însan Im&quot; û &quot;Mizginî&quot; de çendîn parçe helbest derbarê aştiyê de hatine hûnandin. Helbestên mîna &quot;daristana aştiyê&quot;, kevoka aştiyê&quot;, &quot;xewna aştiyê&quot; û &quot;nimêja aştiyê&quot;. Çimkî ez ne ji rijandina xwîna sor, lê ji aştiyê pir hiz dikim. Lewra em hemû mirov, lewra em hemû giyandar aferîdeyên Xwedê ne; mafê ti kesî nîne ku kesê din bikuje. Ji bilî naveroka (têm) aştiyê bi giştî helbestên van her du belavokan derbarê evîn, sirûşt, mirovahî, serfirazî, wekhevî, biratî û dijayetiya li hember zor û stemkariyê ne.

        Pirtûka duyem ku li sala 1388`an (2009) ronahî dît ya bi navê &quot;Pênc Karîbar&quot; e. Pênc destanên pir buha yên zargotina bav û kalan bi navên Tiral Elî- Seyrê- Senem Xanim û Hiseyn Beg- Xelîl Beg û Perîşan û Ker û Kulik tê de ciyê xwe girtine. Ev kar di encama xebata li ser zargotinê bû, ku ez ruhdar bûm ser bingeha çend beyt û serpêhatiyên gelêrî derbarê hizkirin, hişmendî, emîndarî, wefadarî û dûrbîniya jinan û camêriya mêran de; ev karpêk hate berhevkirin û nivîsandin. Bi gotineke din, dema ku têgihîştim ku ev karîbarana çiqas biqîmet in, min ew ji zardevê birayê xwe yê dengbêj rêzdar Eloyê Salikê xelqê gundê Xeleca Kurdan ya girêdayî bajarê Makûyê wergirtin, serast kirin û da weşandin. Bi dîtina min qedir û qîmetê van pênc destanên gelêrî ku berhevkirin û weşandina wan li Kurdistana Rojhilat bû para min yê xweşbext, ne ji karîbaran, belkî ji le`il û durran jî zêdetir e.

Pirtûka min ya çaran ku çap bûye, bi navê &quot;Hînbûna Zimanê Kurdî Bi Du Rênvîsan e.&quot; Rastî ev dayîneke xwedê bû ku bi behaneya hînkirina zimanê kurdî, gelek agahiyên ku dilê min dixwast xwandevanên Kurdziman (mebest xwandevanên ku bi zimanê biyanî mîna farsî, tirkî û erebî ders xwanidne û sewad û xwandina wan heye) bizanbin; min tê de anîne ber çavan. Bawer bikin tovê zehmetê çendîn sal lêkolîn û xwandina min ya zimanê kurdî tê de heye. Bi qewlê mamosta Elî Paksirêşt: &quot;Ev pirtûk tenê hînkirina zimanê kurdî nîne, gelek agahiyên baş û biqîmet dide xwandevanên xwe&quot;. Sedemê nivîsandina vê pirtûkê ew bû ku gelek xwandevanê Kurd (dersdar, duxtor, endaziyar û …hwd) ku bi zimanê farsî ders xwandine, ji min ra digotin em nizanin pirtûkên bi zimanê kurdî bixwînin! Min jî milê xîretê vemalt û ev pirtûka bi du rênivîsên elifbêya kurdî-aramî û kurdî-latînî li ser xîm û hêmana elifbêya zanyar Mîr Celadet Alî Bedir Xan (bavê elifbêya kurdî) nivîsand û pêşkêşî xwandevanan kir. Birastî eger kesekî ku heta niha bi zimanê kurdî hîn nebûye, vê pirtûkê ji sêrî heta binî hîn bibe û bixwîne, ew ê angorî bîst salên xebata min ya wêjeyî dê bikarbe ji hêjayiyên ziman, çand û wêjeya kurdî agahiyên girîng bi dest bixe.

        Kilamên evîndariyê, bitaybet dilok û heyranokên me yên welatheziyê, civakiyê û yên bi urf û edetan ra girêdayî, bûne sedemê efrandariya pirtûka min ya pêncemîn bi navê &quot;Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê)&quot; ku di pêşerojeke herî nêzîk de dê were weşandin. Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê) ku hejmara wan digihîje 1020 çarîneyan, encama kar û xebateke dûr û dirêj li ser deryaya zargotinê, pişka evîndariyê (destan, dilok û heyranok) ye; ku di darêjgeha çarîne de hatiye vehûnandin.

Min û dotmamê dest pê kir,

Me koşka evînê lêkir;

Seba hermayînê li ser,

Xîmê zargotinê çêkir.

Dîsa di encama lêkolînê de min têderxist ku em xwedî mêrxasekî mîna Dewrêşê Evdî ne û ew ne kêm e ji Rostemê Zal, Kawayê Hesinkar û Emîrxanê Lepzêrîn û gelekên mayîn. Divê li ser destana wî lehengî, karekî bêhemta bikim. Ji vê yekê ra girêdayî, min çend guherto û bergên (varyant) destana Dewrêşê Evdî bi dest anîn û derbarê welathezî, evîndarî û mêrxasiya wî de menzûmeya (poêm) bi navê &quot;Mêrxasnama Dewrêşê Evdî&quot; xulqandiye. Lê jiber mezinahiya kesayeta Dewrêş û bilindaya asta meramên wî yên însanî, neteweyî, mêrxasî û evîndariyê û yek jî di vê dawiyê de -spas ji xwedê ra- çend babet û romanên pir balkêş derbarê wî de hatine nivîsandin; ez dixwazim hemû çavkanî û pirtûkên derbara wî de bixwînim û bi guherto û berga ku min Mêrxasnama Dewrêşê Evdî li ser xîmê wê ristiye, bidim hemberanê hev, daku ev berhem hêjayî navûdengê Dewrêşê Evdî, gelê me û wêjeya dewlemend ya kurdî bibe. Ew jî hewceyî demeke kafî û besende ye, daku wî karê pir dijwar û girîng di pêşerojê de pêk bînim.

        Piştî van karan, karekî mayîn jî ku di destê min de ye, afirandina zêdetir ji 250 çarîneyên felsefî, civakî û irfanî ne. Ev çarîne derbarê cîhan û jiyanê de ne û di warê wêjeyî de jî gelekî balkêş û girîng in. Eger Xwedê bixwaze, bê guman ez ê di pêşerojê de wan jî biweşînim.

Ji bilî van karên jorgotî hinek terh û bernameyên (piroje) mayîn yên mîna wergêrê, rênivîs û rastnivîsa zimanê kurdî-latînî û kurte çîrok jî di destê min de henin, eger temenê min biqedîne û derfet hebe, ez ê li ser wan jî bixebitim.

Senar - Mûsa Qulîkî Mîlan - sala 2021`an a zayînî

Çend parçe helbest:

    Şaxa Zeytûnê

Çiqas pêkenînek tehl e,

Ku bi şaxeya zeytûnê;

Rîşa zeytûnan derxînî!

Xewên zarokan bişkênî!

Xewn, xiyalan biherifînî! 

Çiqas şanoyeke tehl e,

Bi navê xweparastinê;

Hêriş bibî ser cîranan.

Gund û bajarên bêtawan,

Bidî ber bombe û topan!

Bermayiyan hilweşînî!

Kew, kevokan bib`ecînî! 

Çiqas durûtiyek tehl e,

Ku eslê xwe de ruvî bî,

Lê xwe têxî dilqê şêran;

Hicûm bikî ser zarokan!

Ziravê wan biqetînî!

Dawa mêrxasiyê bikî! 

Çiqas şermeke mezin e,

Ku nav xwe de pêpes bikî,

Tu hemû sorgulên mafan;

Lê li ser erdê cîranan,

Bi top û tang û pehbadan;

Dawa mafê mirov bikî!

Efrînê şepirze bikî! 

Erê Efrîn, erê rengîn!

Keskesora wekheviyê!

Xaka pîroz û serbilind!

Landika şaristaniyan!

Warê gelek bermayiyan!

Bermayiyên bav û kalan.

Erê beriya zeytûnan!

Deşta Cûmê, çemê Efrîn!

Erê sirûşta bêhemta!

Erê avşara Meydankê!

Erê lîlava Gumrekê!

Kela Horî û Semanê!

Erê warê Cemîl Horo!

Xemrevîna Bavê Selah!

Dîsa bi xwîna sora te,

Gulên lalê hêşîn dibin!

Çavên nêrgizan derdixin!

Milk û maşan talan dikin!

Hêlînên te wêran dikin!

Gelo çiye tawanê te? 

Çiyayê bilind ê Kurmênc!

Lêlûn, Hawar û Xastiyan!

Îro roj her roja we ye.

Divê dengê norînên we,

Li ser topên neyar kevin.

Divê dengê birûskên we,

Cêt û Fantoman ker bikin.

Divê hun dijminên xedar,

Di sîngê xwe de çal bikin.

Lewra ji bilî we çiyan,

Kesek birayê me nîne.

Kesek dilxwazê me nîne.

Divê hun vîna netewî,

Bigihînin ser esmanan.

Divê xwe serê dijmin da,

Biteqînin wek volkanan. 

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe xîreta cîhanê.

Xîreta cîhana bêdad!

Xîreta cîhana berbad!

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe kela berxwedanê.

Bibe Dimdima dewranê.

Mirazê gur û çeqelan,

Di çavê wan de bihêle. 

Îro gelek in keç û xort,

Ku weke Xabûr û Mîrkan,

Mînanî Barîn Kobanî,

Dibexşînin ruhê şirîn;

Namûsa xwe diparêzin.

Waneya mirovahiyê,

Waneya serbilindiyê,

Keramet û azadiyê;

Didine mirovên cîhan. 

Îro gelek henin xwebexş,

Ku rûyê stemkarên reş,

Bi cîhanê didin nîşan. 

Cîhana me ya pêşverû!

Îro cîhana pêşverû,

Ewa xayîn û pir durû,

Pemûyê berjewendiyê,

Di guhan de veşartiye;

Dengê top û tangên Sultan,

Qet nagihîje guhên wan! 

Îro cîhana pêşverû!

Ewa xayîn û pir durû,

Berçavka berjewendiyê,

Li ber çavên xwe xistiye;

Pelçiqîna xewn, xiyalan,

Di çavên me de nabîne! 

Eva karê cîhanê ye!

Cîhana berjewendiyan!

Cîhana mafê mirovan! 

Lê mixabin em bi xwe jî,

Em bi xwe jî tawanbar in.

Em bi xwe jî pir xemsar in.

Lewra ku em bêtifaq in.

Yekîtiya me baş nîne.

Yekrêziya me baş nîne.

Em hev û du nahebînin.

Yek me pey yekî din naçe! 

Divê ev nexwaşiya reş,

Pir zû ware dermankirin. 

Divê konê yekîtiyê,

Divê konê biratiyê,

Yekrêzî û wekheviyê;

Gelek zû ware vegirtin. 

Şerm e, îro gelek şerm e,

Şerma Rostem û Guhderz e.

Ya Kawayê Hesinkar e.

Ya Ker, Kulikê Silêman,

Şerma Dewrêşê Evdî ye.

Şerma Qeymezê Êzdî ye.

Şerma Mîrê Lepzêrîn e.

Şerma Mîrên Canpolat in.

Şerma Ferzendê Hesenî,

Ya Remezan û Adil Beg,

Şerma Seyîd Xanê Ûso,

Bavê Xalis, Kekê Mexsê;

Şerma ruhê şehîdan in… 

Warin em bibin yek hev ra!

Eger em bibin yek hev ra,

Hinde karesatên giran,

Hinde bobelatên ecêb,

Nikarin bêne ser me da.

Nikarin bêne ser me da.

Senar – Têhran 201</text>
      <sha1>5fagzdtucd8ijxe8aezya6ltz749rae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082484</id>
      <parentid>2082474</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2082484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20242" sha1="cbbk6qncankwtuacmthzaat2ybr6pt9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Culture}}

{{Gotara bingehîn|Çand}}
Mûsa Qulîkî Mîlan (Senar)

==== Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. ====
Xwandevanên hêja û delal, ji min hatiye xwastin ku jînnameya xwe binivîsim. Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. Seidiyê Şîrazî helbestvanê nav`eyan yê farsîziman di pirtûka xwe ya Gulistan de çi xweş gotiye: &quot;Moşk anest kê bêbûyed, ne ankê etar bêgûyed.&quot; Yanî misk ew e ku bixwe bêhnê bide, ne ku miskfiroş pesnê wê bide. Eger min jî di gulistana çand û wêjeya zimanê kurdî de kolek dudu gul çandibin, divê ew bixwe bêhnê bidin.

Lê dîsa jî navê min Mûsa, paşnav Qulîkî Mîlan û nasnavê min jî Senar e, zêdetir ez bi navê Senar tême naskirin. Navê rehmetiyê bavê min, yê ku nanê berpirsyariyê daye min Salik e, Salikê Mihemedê Qaso. Navê rehmetiya dayka min, ya ku şîrê dilovaniyê daye min Fatme ye, Fatma Xuloyê Silo. Min di roja 21`ê Adara sala 1969`an a zayînî, beranberî 1`ê Xakelêweya sala 1348`an  a rojî li gundê Xeleca Kurdan, girêdayî bajarê Makûyê li parêzgeha Urmiyê di malbateke dewlemend ya cotkar û pezvan de pê daniye ser topa axê.

Malbata bavê min di berê de malbateke hunerdost û hunerperwer bûye. Ew xwedanê giyanê dengbêjiyê bûne. Meriv dikare bibêje ku bav, dayîk, ap, met, xwîşk û birayên min her yek bi qasî xwe kilam gotine. Yên ku wekî dengbêj têne nasîn, rehmetiyê kalkê min Mihemedê Qaso ku di dema xwe de qisezanekî nav`eyan û maqûl bû û xwîşkeke wî bi navê Medê hebûye. Li dû wan ra Eloyê birayê min û Memoyê apê min kilaman xweş dibêjin. Di dema xwe de Medêya Qaso yanî meta bavê min û xatûneke din bi navê Siltêya Silo di gundê me de du dengbêjine nav`eyan bûne. Dengbêjên wê demê ev heyranok li ser wan derxistine.

Dil diyarê gundê Silo,

Bizin çêryan dar û çilo;

Heçê kesê derdê dilan dîtine, xwe dîtine,

Yên nedîtî bira herin cem Meda Qaso, Silta Silo.

Reng e ez di malbateke wiha xwedî hest û hunermend de hatime cîhanê. Eger min ders nexwanda, belkî min jî pir hindik kilam bigotana. Lê min ders xwand û li ser xîm û çavkaniya malbatê ez jî bûme evîndarê ziman, çand û wêjeyê. Min xwandina seretayî di gundê Xeleca Kurdan de, lê ya navîn û amadeyî li bajarê Şotê de kuta kir. Ez evîndarê edebiyatê me. Dema dersxwandinê de, ji bilî waneyên  fermî, ji çi pirtûkên wêjeyî xweşa min bihata, min ew dixwandin. Min ji bilî helbestan gelek nivîseyên (metin, têkist) pexşanî yên mîna Gulistana Se`idî û Meqamatê Hemîdî (pirtûkên farsî) ezber dikirin û di ber xwe de dixwandin. Sala 1367`an  a rojî (1988) min azmûna konkora seranserî da, li zanistgeha dersdariyê de qebûl bûm. Lê ji bextreşiya min bû, yan ji xweşbextiya min bû, dayîreya hilbijartinê ya bajarê Şotê selahiyet (hêjayî û liyaqet) neda min. Nehîştin ez têkevim zanistgehê. Gotibûn ku bavê wî dewlemend e, bira here ber pez û dewarê bavê xwe! Wê demê bi navê &quot;tinebûna selahiyetê&quot; gelekî mafkujî dikirin. Bi neçarî min berê xwe de eskeriyê, du salan xizmeta eskeriyê kir. Lê di dema eskeriyê de, min pêwendiya xwe bi pirtûkan ra qut nekir. Hê ji berê zêdetir ez bûme tamarzûyê zanistgehê û ji azmûna konkorê ra amade dibûm. Piştî kutakirina dewra eskeriyê di Kanûna Duyem ya sala 1992`an  a zayînî, beranberî 1370`an  a rojî bi pileya 173 li zanistgeha giştî ya Tewrêzê de hatim pejirandin û di Tebaxa sala 1995`an  de min bawernameya karnasiyê (lîsans) di şaxa ziman û wêjeya farsî de wergirt. Piştî qedandina dewreya karnasiya edebiyata farsî, li dawiya sala 1374`an a rojî (1995)  de li bajarê Têhranê zewicîm û xwedayê bexşende du kurên pir delal dane min. Navê yê mezin Azad û navê yê piçûk jî Aram e.

Piştî zewacê ji ber xercên zêde yên jiyana li bajarê Têhranê min xwe ra biryar de ku, divê êdî ez bixebitim, bi mercê ku têkiliya xwe bi wêje û edebiyatê ra berdewam bikim. Min wisa jî kir. Ji dema zewacê vir de li bajarê Têhranê dijîm û di şîrketên taybetî yên bazirganî û guhestina navdewletî ya kelûpel de mijûlî kar û xebatê me û di demên rihetiyê (feraxet) de jî bi gelemperî mijûlî xwandin û nivîsandinê me. Jiber vê yekê ez helbestvan, nivîskar û lêkolînerekî - çawa dibêjin - pêşeyî (hêrfêyî) nînim. Tenê jiber evîna xwe bi ziman û wêjeyê ra û berpirsyariya ku di vê rêyê de ketiye stûyê min, ez vî karî didomînim û heta roja ku çiraya jiyana min bişixule, dê bidomînim.

        Heta niha sebaret bi karê rojane min ev perwerdehiyên jêrîn dîtine û bawernameya wan wergirtiye:

1-Dîploma Fiyatayê derbarê guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

2-Dîploma (C. P. C) ji akadêmiya IRU, derbarê serwêrtiya guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

3-Du sê dewrên hesabdariyê;

4-Bazarnasî û rêvebirina bazarê;

5-Serwêrtiya giştî;

6-Dîploma derbarê nasîna pirsgirêkên bacgehê (gumruk);

7-Bawernama tomarkirna şîrketeke guhestina navdewletî ya kelûpelan.

        Di jiyana min de du bûyeran rewşa jîna min bi giştî guherandin. Yek qebûlbûn di azmûna konkora seranserî ya sala 1370`î arojî (1991) bû, ku min pê danî zanistgehê û fikir û ramana min hat guhestin û çavê min vebûn.

Ya duyem ku bandoreke erênî ya pir baş danî ser rewşa jiyana malbata min, ev bû ku di dawiya sala 1390`î (2011) de   min di azmûna salane ya guhestina navdewletî ya kelûpelan de ku Wezareta Rê  û Bajarsaziyê li Tehranê werdigirt, beşdarî kir û di nava 1100 kesî de ku beşdarî kiribûn, bûme neferê sisyan. Wezaretê jî wê salê 13 nefer pejirandin û îcaze de wan ku ji xwe ra şîrketê tomar (sebt) bikin.  de

Jiyana min ya mijûlbûna taybet li ser ziman û wêjeya kurdî, bi naskirina kovara binavûdeng ya Sirwe (1364-1389) ra - ku weke dibistanekê dima - dest pê kir. Cara ewil min ew di pirtûkxaneya zankoya edebiyata zanistgeha bajarê Tewrêzê de dît. Wê demê min nikaribû bi zimanê dayîkê bixwanda û binivîsiya! Xasma xwandin û nivîsandina zaravayê soranî ji min re pir dijwar bû. Evê kêmasiyê bandoreke kûr û mayînde li ser min hîşt. Ew yek bû sedem ku, ez ji xewa bîst salan hişyar û di dema mehekê de hînî xwandin û nivîsandina zimanê kurdî bibim. Êdî min dest pê kir hêdî hêdî helbest afirandin. Angorî deh dozde helbestên min ku di belavoka bi navê &quot;Ez însan im&quot; de cî girtine, şûnema û yadigara dewra qutabiyê li zanistgeha Tewrêzê ne. Ev çend parçe helbest û gelek helbestên min yên mayîn di kovara Sirwe de ronahî dîtine. Ji wê demê heta dema ku kovara Sirwe dihat weşandin, pêywendiya min jê ra hebû. Di pişka zaravayê kurmancî de nivîskarên hêja wekî Sertîp Mensûrî û Duxtor Perwîz Cîhanî, Seyîd Kafî Elewî û Seyîd Celal Nizamî kar dikirin. Têkiliya min zêdetir bi rêzdar Seyîd Kafî Elewî ra hebû. Bi kurtî dibêjm, kovara Sirwe ji min ra dibistan û rêzdar Seyîd Kafî Elewî jî dersdarekî (mamosta) pir maqûl, dilovan û berpirsyar bû. Piraniya kovara Sirwê bi zaravayê soranî dihate nivîsîn. Kesên gelekî mezin û nav`eyan mîna nemir mamosta Hêmin Mokriyanî, mamosa Ehmedê Qazî, mamosta Celal Melekşah, helbestvanê navdar Me`irûf Aqayî û nivîskar Eta Nehayî û hin kesên mayîn tê de qelemkoyî dikirin. Kesên ku bi zaravayê kurmancî babet û serbas dinivîsandin û di bîra min de mane ev nivîskar û helbestvanên hêja ne: Seyîd Celal Nizamî, Ezîz Nê`imetî, Duxtor Perwîz Cîhanî, Sertîp Mensûrî, Seyîd Kafî Elewî, Hesen Şuca`î û Mihemed Sefayî.

        Bi qasî serê derzîkê zewqa toreyî bi tîrêjeke ronahiyê li hev zêde bûn û di nava giyanê min de hesta efirandariyê anî pêş, û bi tevayî ez derxistme ser riya dîrok û wêjeya rojnedîtî ya gelê xwe, daku jê ra binalim û bikewgirim. Encama vê yekê bû belavoka helbestan ya &quot;Ez însan im&quot; ku di kanûna duyem ya sala 2000`îde bi handana nivîskarên mezin mamosta Celal Melekşah û rêzdar Seyîd Kafî Elewî ji aliyê weşanxaneya Selahedînê Eyûbî li bajarê Urmiyê  hate weşandin. Herwisa çapa duyem ya vê belavokê li bajarê Têhranê, weşanxaneya Pênivîs, sala 1397`an (2018) ronahî dît. Angorî gotin û baweriya nivîskarê hêja Seyîd Kafî Elewî belavoka &quot;Ez însan im&quot; yekemîn pirtûka helbestan bi zaravayê kurmancî ye ku li Kurdistana Rojhilat (Îran) de hatyie weşandin. Dîroka helbestên belavoka Ez însan im ji sala 1373an a rojî (1994)ve dest pê dike heta sala 1378`an (1999) . Ev helbest li gundê Xeleca Kurdan, li zanistgeha Tewrêzê, li bajarê Têhranê û di heman demê de sefereke kar û xebatê ji min ra hate pêş, ez çûme bajarê Mosko, Almaata û Aktowaya Qezaqistanê û Bîşkenta Qirqîzistanê û li wan deran hatine afirandin. Bona mînakê helbesta &quot;Dayê&quot; li bajarê Almaataya Qezaqistanê hat afirandin. Ez bi du birayên xwe bi navên Se`îd û Eşo re em li wir dixebitîn, xeber  hat ku dayîka we koçdawî kir. Jiber tinebûna derfeta firdana firokeyê em heft rojan bendewar man, paşê derfet çêbû ku em herin gundê xwe  Xeleca Kurdan li Makûyê. Ew heft roj ji me ra gelekî dijwar derbas bûn, lê helbesta &quot;Dayê&quot; ji me ra bibû sebir û taqet.

        Dîsa angorî ku derfet hebû, min pê avête nav wêje, dîrok û kûrahiya zimanê kurdî. Min zanî ku bêyî zanebûna zargotina me ya dewlemend, ez ê nikaribim bigihîjme asta bilind ya helbestan. Beyt û serpêhatiyên (destan) evîndariyê, mêrxasiyê, civakiyê, irfaniyê û dilok û heyranokên hub û hizkirinê, daha gelekî bala min kişandin ser xwe. Min li ser wan lêkolîn û xebateke mezin kir. Ev kar û xebat bû sebeb ku di sala 1388`an  de min du pirtûk bi hev ra weşandin. Yek belavoka bi navê &quot;Mizginî&quot; ye ku naveroka wê helbest in. Helbestên belavoka &quot;Mizginî&quot; ji sala 1994`an a zayînîve dest pê dike heta nîsana 2009`an  û hemû li bajarê Têhranê hatine afirandin. Hêjayî gotinê ye, piştî belavoka Mizginî dîsa min çendîn helbest afirandine, lê wekî pirtûk hê nehatine weşandin. Tenê di malperên navdar yên mîna &quot;Riya Teze&quot;, &quot;Welatê Min&quot; û &quot;Pênûsa Min&quot; de ronahî dîtine. Di belavoka Mizginî de mîna belavoka Ez însan im, helbestên cuda cuda, angorî rêza dîroka afirandina wan ronahî dîtine. Ez hêvîdar im yê di dilê xwandevanên xwe de cî bigrin. Bona wê yekê ku mizginiya mezin ya aştî û biratiyê derê me her yekî bikute, min navê wê danî &quot;Mizginî&quot; û bi hembêzeke fireh pêşkêşî hemû kevokên aştîxwaz yên cîhanê kiriye. Di her du berevokên helbestan yên &quot;Ez Însan Im&quot; û &quot;Mizginî&quot; de çendîn parçe helbest derbarê aştiyê de hatine hûnandin. Helbestên mîna &quot;daristana aştiyê&quot;, kevoka aştiyê&quot;, &quot;xewna aştiyê&quot; û &quot;nimêja aştiyê&quot;. Çimkî ez ne ji rijandina xwîna sor, lê ji aştiyê pir hiz dikim. Lewra em hemû mirov, lewra em hemû giyandar aferîdeyên Xwedê ne; mafê ti kesî nîne ku kesê din bikuje. Ji bilî naveroka (têm) aştiyê bi giştî helbestên van her du belavokan derbarê evîn, sirûşt, mirovahî, serfirazî, wekhevî, biratî û dijayetiya li hember zor û stemkariyê ne.

        Pirtûka duyem ku li sala 1388`an (2009) ronahî dît ya bi navê &quot;Pênc Karîbar&quot; e. Pênc destanên pir buha yên zargotina bav û kalan bi navên Tiral Elî- Seyrê- Senem Xanim û Hiseyn Beg- Xelîl Beg û Perîşan û Ker û Kulik tê de ciyê xwe girtine. Ev kar di encama xebata li ser zargotinê bû, ku ez ruhdar bûm ser bingeha çend beyt û serpêhatiyên gelêrî derbarê hizkirin, hişmendî, emîndarî, wefadarî û dûrbîniya jinan û camêriya mêran de; ev karpêk hate berhevkirin û nivîsandin. Bi gotineke din, dema ku têgihîştim ku ev karîbarana çiqas biqîmet in, min ew ji zardevê birayê xwe yê dengbêj rêzdar Eloyê Salikê xelqê gundê Xeleca Kurdan ya girêdayî bajarê Makûyê wergirtin, serast kirin û da weşandin. Bi dîtina min qedir û qîmetê van pênc destanên gelêrî ku berhevkirin û weşandina wan li Kurdistana Rojhilat bû para min yê xweşbext, ne ji karîbaran, belkî ji le`il û durran jî zêdetir e.

Pirtûka min ya çaran ku çap bûye, bi navê &quot;Hînbûna Zimanê Kurdî Bi Du Rênvîsan e.&quot; Rastî ev dayîneke xwedê bû ku bi behaneya hînkirina zimanê kurdî, gelek agahiyên ku dilê min dixwast xwandevanên Kurdziman (mebest xwandevanên ku bi zimanê biyanî mîna farsî, tirkî û erebî ders xwanidne û sewad û xwandina wan heye) bizanbin; min tê de anîne ber çavan. Bawer bikin tovê zehmetê çendîn sal lêkolîn û xwandina min ya zimanê kurdî tê de heye. Bi qewlê mamosta Elî Paksirêşt: &quot;Ev pirtûk tenê hînkirina zimanê kurdî nîne, gelek agahiyên baş û biqîmet dide xwandevanên xwe&quot;. Sedemê nivîsandina vê pirtûkê ew bû ku gelek xwandevanê Kurd (dersdar, duxtor, endaziyar û …hwd) ku bi zimanê farsî ders xwandine, ji min ra digotin em nizanin pirtûkên bi zimanê kurdî bixwînin! Min jî milê xîretê vemalt û ev pirtûka bi du rênivîsên elifbêya kurdî-aramî û kurdî-latînî li ser xîm û hêmana elifbêya zanyar Mîr Celadet Alî Bedir Xan (bavê elifbêya kurdî) nivîsand û pêşkêşî xwandevanan kir. Birastî eger kesekî ku heta niha bi zimanê kurdî hîn nebûye, vê pirtûkê ji sêrî heta binî hîn bibe û bixwîne, ew ê angorî bîst salên xebata min ya wêjeyî dê bikarbe ji hêjayiyên ziman, çand û wêjeya kurdî agahiyên girîng bi dest bixe.

        Kilamên evîndariyê, bitaybet dilok û heyranokên me yên welatheziyê, civakiyê û yên bi urf û edetan ra girêdayî, bûne sedemê efrandariya pirtûka min ya pêncemîn bi navê &quot;Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê)&quot; ku di pêşerojeke herî nêzîk de dê were weşandin. Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê) ku hejmara wan digihîje 1020 çarîneyan, encama kar û xebateke dûr û dirêj li ser deryaya zargotinê, pişka evîndariyê (destan, dilok û heyranok) ye; ku di darêjgeha çarîne de hatiye vehûnandin.

Min û dotmamê dest pê kir,

Me koşka evînê lêkir;

Seba hermayînê li ser,

Xîmê zargotinê çêkir.

Dîsa di encama lêkolînê de min têderxist ku em xwedî mêrxasekî mîna Dewrêşê Evdî ne û ew ne kêm e ji Rostemê Zal, Kawayê Hesinkar û Emîrxanê Lepzêrîn û gelekên mayîn. Divê li ser destana wî lehengî, karekî bêhemta bikim. Ji vê yekê ra girêdayî, min çend guherto û bergên (varyant) destana Dewrêşê Evdî bi dest anîn û derbarê welathezî, evîndarî û mêrxasiya wî de menzûmeya (poêm) bi navê &quot;Mêrxasnama Dewrêşê Evdî&quot; xulqandiye. Lê jiber mezinahiya kesayeta Dewrêş û bilindaya asta meramên wî yên însanî, neteweyî, mêrxasî û evîndariyê û yek jî di vê dawiyê de -spas ji xwedê ra- çend babet û romanên pir balkêş derbarê wî de hatine nivîsandin; ez dixwazim hemû çavkanî û pirtûkên derbara wî de bixwînim û bi guherto û berga ku min Mêrxasnama Dewrêşê Evdî li ser xîmê wê ristiye, bidim hemberanê hev, daku ev berhem hêjayî navûdengê Dewrêşê Evdî, gelê me û wêjeya dewlemend ya kurdî bibe. Ew jî hewceyî demeke kafî û besende ye, daku wî karê pir dijwar û girîng di pêşerojê de pêk bînim.

        Piştî van karan, karekî mayîn jî ku di destê min de ye, afirandina zêdetir ji 250 çarîneyên felsefî, civakî û irfanî ne. Ev çarîne derbarê cîhan û jiyanê de ne û di warê wêjeyî de jî gelekî balkêş û girîng in. Eger Xwedê bixwaze, bê guman ez ê di pêşerojê de wan jî biweşînim.

Ji bilî van karên jorgotî hinek terh û bernameyên (piroje) mayîn yên mîna wergêrê, rênivîs û rastnivîsa zimanê kurdî-latînî û kurte çîrok jî di destê min de henin, eger temenê min biqedîne û derfet hebe, ez ê li ser wan jî bixebitim.

Senar - Mûsa Qulîkî Mîlan - sala 2021`an a zayînî

Çend parçe helbest:

    Şaxa Zeytûnê

Çiqas pêkenînek tehl e,

Ku bi şaxeya zeytûnê;

Rîşa zeytûnan derxînî!

Xewên zarokan bişkênî!

Xewn, xiyalan biherifînî!

Çiqas şanoyeke tehl e,

Bi navê xweparastinê;

Hêriş bibî ser cîranan.

Gund û bajarên bêtawan,

Bidî ber bombe û topan!

Bermayiyan hilweşînî!

Kew, kevokan bib`ecînî!

Çiqas durûtiyek tehl e,

Ku eslê xwe de ruvî bî,

Lê xwe têxî dilqê şêran;

Hicûm bikî ser zarokan!

Ziravê wan biqetînî!

Dawa mêrxasiyê bikî!

Çiqas şermeke mezin e,

Ku nav xwe de pêpes bikî,

Tu hemû sorgulên mafan;

Lê li ser erdê cîranan,

Bi top û tang û pehbadan;

Dawa mafê mirov bikî!

Efrînê şepirze bikî!

Erê Efrîn, erê rengîn!

Keskesora wekheviyê!

Xaka pîroz û serbilind!

Landika şaristaniyan!

Warê gelek bermayiyan!

Bermayiyên bav û kalan.

Erê beriya zeytûnan!

Deşta Cûmê, çemê Efrîn!

Erê sirûşta bêhemta!

Erê avşara Meydankê!

Erê lîlava Gumrekê!

Kela Horî û Semanê!

Erê warê Cemîl Horo!

Xemrevîna Bavê Selah!

Dîsa bi xwîna sora te,

Gulên lalê hêşîn dibin!

Çavên nêrgizan derdixin!

Milk û maşan talan dikin!

Hêlînên te wêran dikin!

Gelo çiye tawanê te?

Çiyayê bilind ê Kurmênc!

Lêlûn, Hawar û Xastiyan!

Îro roj her roja we ye.

Divê dengê norînên we,

Li ser topên neyar kevin.

Divê dengê birûskên we,

Cêt û Fantoman ker bikin.

Divê hun dijminên xedar,

Di sîngê xwe de çal bikin.

Lewra ji bilî we çiyan,

Kesek birayê me nîne.

Kesek dilxwazê me nîne.

Divê hun vîna netewî,

Bigihînin ser esmanan.

Divê xwe serê dijmin da,

Biteqînin wek volkanan.

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe xîreta cîhanê.

Xîreta cîhana bêdad!

Xîreta cîhana berbad!

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe kela berxwedanê.

Bibe Dimdima dewranê.

Mirazê gur û çeqelan,

Di çavê wan de bihêle.

Îro gelek in keç û xort,

Ku weke Xabûr û Mîrkan,

Mînanî Barîn Kobanî,

Dibexşînin ruhê şirîn;

Namûsa xwe diparêzin.

Waneya mirovahiyê,

Waneya serbilindiyê,

Keramet û azadiyê;

Didine mirovên cîhan.

Îro gelek henin xwebexş,

Ku rûyê stemkarên reş,

Bi cîhanê didin nîşan.

Cîhana me ya pêşverû!

Îro cîhana pêşverû,

Ewa xayîn û pir durû,

Pemûyê berjewendiyê,

Di guhan de veşartiye;

Dengê top û tangên Sultan,

Qet nagihîje guhên wan!

Îro cîhana pêşverû!

Ewa xayîn û pir durû,

Berçavka berjewendiyê,

Li ber çavên xwe xistiye;

Pelçiqîna xewn, xiyalan,

Di çavên me de nabîne!

Eva karê cîhanê ye!

Cîhana berjewendiyan!

Cîhana mafê mirovan!

Lê mixabin em bi xwe jî,

Em bi xwe jî tawanbar in.

Em bi xwe jî pir xemsar in.

Lewra ku em bêtifaq in.

Yekîtiya me baş nîne.

Yekrêziya me baş nîne.

Em hev û du nahebînin.

Yek me pey yekî din naçe!

Divê ev nexwaşiya reş,

Pir zû ware dermankirin.

Divê konê yekîtiyê,

Divê konê biratiyê,

Yekrêzî û wekheviyê;

Gelek zû ware vegirtin.

Şerm e, îro gelek şerm e,

Şerma Rostem û Guhderz e.

Ya Kawayê Hesinkar e.

Ya Ker, Kulikê Silêman,

Şerma Dewrêşê Evdî ye.

Şerma Qeymezê Êzdî ye.

Şerma Mîrê Lepzêrîn e.

Şerma Mîrên Canpolat in.

Şerma Ferzendê Hesenî,

Ya Remezan û Adil Beg,

Şerma Seyîd Xanê Ûso,

Bavê Xalis, Kekê Mexsê;

Şerma ruhê şehîdan in…

Warin em bibin yek hev ra!

Eger em bibin yek hev ra,

Hinde karesatên giran,

Hinde bobelatên ecêb,

Nikarin bêne ser me da.

Nikarin bêne ser me da.

Senar – Têhran 201

[[Kategorî:Antropolojî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Konseptên civakî]]
[[Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]</text>
      <sha1>cbbk6qncankwtuacmthzaat2ybr6pt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082493</id>
      <parentid>2082484</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2082484|2082484]] yê [[Special:Contributions/Balyozbot|Balyozbot]] ([[User talk:Balyozbot|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2082493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20257" sha1="5fagzdtucd8ijxe8aezya6ltz749rae" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Culture}}

{{Gotara bingehîn|Çand}}

[[Kategorî:Antropolojî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Konseptên civakî]]
[[Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]Mûsa Qulîkî Mîlan (Senar)

==== Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. ====
Xwandevanên hêja û delal, ji min hatiye xwastin ku jînnameya xwe binivîsim. Lê ev karekî pir dijwar e. Jiber ku piştî kutakirina pêncî salê temen, taze ez têdigihîjim ku jiyan çi ye? Divê ez çawa bijîm? Ji aliyekî din ra eger min karekî baş û berbiçav kiribe, divê ew kar bixwe bikarbe min bide nasandin. Seidiyê Şîrazî helbestvanê nav`eyan yê farsîziman di pirtûka xwe ya Gulistan de çi xweş gotiye: &quot;Moşk anest kê bêbûyed, ne ankê etar bêgûyed.&quot; Yanî misk ew e ku bixwe bêhnê bide, ne ku miskfiroş pesnê wê bide. Eger min jî di gulistana çand û wêjeya zimanê kurdî de kolek dudu gul çandibin, divê ew bixwe bêhnê bidin.

Lê dîsa jî navê min Mûsa, paşnav Qulîkî Mîlan û nasnavê min jî Senar e, zêdetir ez bi navê Senar tême naskirin. Navê rehmetiyê bavê min, yê ku nanê berpirsyariyê daye min Salik e, Salikê Mihemedê Qaso. Navê rehmetiya dayka min, ya ku şîrê dilovaniyê daye min Fatme ye, Fatma Xuloyê Silo. Min di roja 21`ê Adara sala 1969`an a zayînî, beranberî 1`ê Xakelêweya sala 1348`an  a rojî li gundê Xeleca Kurdan, girêdayî bajarê Makûyê li parêzgeha Urmiyê di malbateke dewlemend ya cotkar û pezvan de pê daniye ser topa axê.

Malbata bavê min di berê de malbateke hunerdost û hunerperwer bûye. Ew xwedanê giyanê dengbêjiyê bûne. Meriv dikare bibêje ku bav, dayîk, ap, met, xwîşk û birayên min her yek bi qasî xwe kilam gotine. Yên ku wekî dengbêj têne nasîn, rehmetiyê kalkê min Mihemedê Qaso ku di dema xwe de qisezanekî nav`eyan û maqûl bû û xwîşkeke wî bi navê Medê hebûye. Li dû wan ra Eloyê birayê min û Memoyê apê min kilaman xweş dibêjin. Di dema xwe de Medêya Qaso yanî meta bavê min û xatûneke din bi navê Siltêya Silo di gundê me de du dengbêjine nav`eyan bûne. Dengbêjên wê demê ev heyranok li ser wan derxistine.

Dil diyarê gundê Silo,

Bizin çêryan dar û çilo;

Heçê kesê derdê dilan dîtine, xwe dîtine,

Yên nedîtî bira herin cem Meda Qaso, Silta Silo.

Reng e ez di malbateke wiha xwedî hest û hunermend de hatime cîhanê. Eger min ders nexwanda, belkî min jî pir hindik kilam bigotana. Lê min ders xwand û li ser xîm û çavkaniya malbatê ez jî bûme evîndarê ziman, çand û wêjeyê. Min xwandina seretayî di gundê Xeleca Kurdan de, lê ya navîn û amadeyî li bajarê Şotê de kuta kir. Ez evîndarê edebiyatê me. Dema dersxwandinê de, ji bilî waneyên  fermî, ji çi pirtûkên wêjeyî xweşa min bihata, min ew dixwandin. Min ji bilî helbestan gelek nivîseyên (metin, têkist) pexşanî yên mîna Gulistana Se`idî û Meqamatê Hemîdî (pirtûkên farsî) ezber dikirin û di ber xwe de dixwandin. Sala 1367`an  a rojî (1988) min azmûna konkora seranserî da, li zanistgeha dersdariyê de qebûl bûm. Lê ji bextreşiya min bû, yan ji xweşbextiya min bû, dayîreya hilbijartinê ya bajarê Şotê selahiyet (hêjayî û liyaqet) neda min. Nehîştin ez têkevim zanistgehê. Gotibûn ku bavê wî dewlemend e, bira here ber pez û dewarê bavê xwe! Wê demê bi navê &quot;tinebûna selahiyetê&quot; gelekî mafkujî dikirin. Bi neçarî min berê xwe de eskeriyê, du salan xizmeta eskeriyê kir. Lê di dema eskeriyê de, min pêwendiya xwe bi pirtûkan ra qut nekir. Hê ji berê zêdetir ez bûme tamarzûyê zanistgehê û ji azmûna konkorê ra amade dibûm. Piştî kutakirina dewra eskeriyê di Kanûna Duyem ya sala 1992`an  a zayînî, beranberî 1370`an  a rojî bi pileya 173 li zanistgeha giştî ya Tewrêzê de hatim pejirandin û di Tebaxa sala 1995`an  de min bawernameya karnasiyê (lîsans) di şaxa ziman û wêjeya farsî de wergirt. Piştî qedandina dewreya karnasiya edebiyata farsî, li dawiya sala 1374`an a rojî (1995)  de li bajarê Têhranê zewicîm û xwedayê bexşende du kurên pir delal dane min. Navê yê mezin Azad û navê yê piçûk jî Aram e.

Piştî zewacê ji ber xercên zêde yên jiyana li bajarê Têhranê min xwe ra biryar de ku, divê êdî ez bixebitim, bi mercê ku têkiliya xwe bi wêje û edebiyatê ra berdewam bikim. Min wisa jî kir. Ji dema zewacê vir de li bajarê Têhranê dijîm û di şîrketên taybetî yên bazirganî û guhestina navdewletî ya kelûpel de mijûlî kar û xebatê me û di demên rihetiyê (feraxet) de jî bi gelemperî mijûlî xwandin û nivîsandinê me. Jiber vê yekê ez helbestvan, nivîskar û lêkolînerekî - çawa dibêjin - pêşeyî (hêrfêyî) nînim. Tenê jiber evîna xwe bi ziman û wêjeyê ra û berpirsyariya ku di vê rêyê de ketiye stûyê min, ez vî karî didomînim û heta roja ku çiraya jiyana min bişixule, dê bidomînim.

        Heta niha sebaret bi karê rojane min ev perwerdehiyên jêrîn dîtine û bawernameya wan wergirtiye:

1-Dîploma Fiyatayê derbarê guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

2-Dîploma (C. P. C) ji akadêmiya IRU, derbarê serwêrtiya guhestina navdewletî ya kelûpelan de.

3-Du sê dewrên hesabdariyê;

4-Bazarnasî û rêvebirina bazarê;

5-Serwêrtiya giştî;

6-Dîploma derbarê nasîna pirsgirêkên bacgehê (gumruk);

7-Bawernama tomarkirna şîrketeke guhestina navdewletî ya kelûpelan.

        Di jiyana min de du bûyeran rewşa jîna min bi giştî guherandin. Yek qebûlbûn di azmûna konkora seranserî ya sala 1370`î arojî (1991) bû, ku min pê danî zanistgehê û fikir û ramana min hat guhestin û çavê min vebûn.

Ya duyem ku bandoreke erênî ya pir baş danî ser rewşa jiyana malbata min, ev bû ku di dawiya sala 1390`î (2011) de   min di azmûna salane ya guhestina navdewletî ya kelûpelan de ku Wezareta Rê  û Bajarsaziyê li Tehranê werdigirt, beşdarî kir û di nava 1100 kesî de ku beşdarî kiribûn, bûme neferê sisyan. Wezaretê jî wê salê 13 nefer pejirandin û îcaze de wan ku ji xwe ra şîrketê tomar (sebt) bikin.  de

Jiyana min ya mijûlbûna taybet li ser ziman û wêjeya kurdî, bi naskirina kovara binavûdeng ya Sirwe (1364-1389) ra - ku weke dibistanekê dima - dest pê kir. Cara ewil min ew di pirtûkxaneya zankoya edebiyata zanistgeha bajarê Tewrêzê de dît. Wê demê min nikaribû bi zimanê dayîkê bixwanda û binivîsiya! Xasma xwandin û nivîsandina zaravayê soranî ji min re pir dijwar bû. Evê kêmasiyê bandoreke kûr û mayînde li ser min hîşt. Ew yek bû sedem ku, ez ji xewa bîst salan hişyar û di dema mehekê de hînî xwandin û nivîsandina zimanê kurdî bibim. Êdî min dest pê kir hêdî hêdî helbest afirandin. Angorî deh dozde helbestên min ku di belavoka bi navê &quot;Ez însan im&quot; de cî girtine, şûnema û yadigara dewra qutabiyê li zanistgeha Tewrêzê ne. Ev çend parçe helbest û gelek helbestên min yên mayîn di kovara Sirwe de ronahî dîtine. Ji wê demê heta dema ku kovara Sirwe dihat weşandin, pêywendiya min jê ra hebû. Di pişka zaravayê kurmancî de nivîskarên hêja wekî Sertîp Mensûrî û Duxtor Perwîz Cîhanî, Seyîd Kafî Elewî û Seyîd Celal Nizamî kar dikirin. Têkiliya min zêdetir bi rêzdar Seyîd Kafî Elewî ra hebû. Bi kurtî dibêjm, kovara Sirwe ji min ra dibistan û rêzdar Seyîd Kafî Elewî jî dersdarekî (mamosta) pir maqûl, dilovan û berpirsyar bû. Piraniya kovara Sirwê bi zaravayê soranî dihate nivîsîn. Kesên gelekî mezin û nav`eyan mîna nemir mamosta Hêmin Mokriyanî, mamosa Ehmedê Qazî, mamosta Celal Melekşah, helbestvanê navdar Me`irûf Aqayî û nivîskar Eta Nehayî û hin kesên mayîn tê de qelemkoyî dikirin. Kesên ku bi zaravayê kurmancî babet û serbas dinivîsandin û di bîra min de mane ev nivîskar û helbestvanên hêja ne: Seyîd Celal Nizamî, Ezîz Nê`imetî, Duxtor Perwîz Cîhanî, Sertîp Mensûrî, Seyîd Kafî Elewî, Hesen Şuca`î û Mihemed Sefayî.

        Bi qasî serê derzîkê zewqa toreyî bi tîrêjeke ronahiyê li hev zêde bûn û di nava giyanê min de hesta efirandariyê anî pêş, û bi tevayî ez derxistme ser riya dîrok û wêjeya rojnedîtî ya gelê xwe, daku jê ra binalim û bikewgirim. Encama vê yekê bû belavoka helbestan ya &quot;Ez însan im&quot; ku di kanûna duyem ya sala 2000`îde bi handana nivîskarên mezin mamosta Celal Melekşah û rêzdar Seyîd Kafî Elewî ji aliyê weşanxaneya Selahedînê Eyûbî li bajarê Urmiyê  hate weşandin. Herwisa çapa duyem ya vê belavokê li bajarê Têhranê, weşanxaneya Pênivîs, sala 1397`an (2018) ronahî dît. Angorî gotin û baweriya nivîskarê hêja Seyîd Kafî Elewî belavoka &quot;Ez însan im&quot; yekemîn pirtûka helbestan bi zaravayê kurmancî ye ku li Kurdistana Rojhilat (Îran) de hatyie weşandin. Dîroka helbestên belavoka Ez însan im ji sala 1373an a rojî (1994)ve dest pê dike heta sala 1378`an (1999) . Ev helbest li gundê Xeleca Kurdan, li zanistgeha Tewrêzê, li bajarê Têhranê û di heman demê de sefereke kar û xebatê ji min ra hate pêş, ez çûme bajarê Mosko, Almaata û Aktowaya Qezaqistanê û Bîşkenta Qirqîzistanê û li wan deran hatine afirandin. Bona mînakê helbesta &quot;Dayê&quot; li bajarê Almaataya Qezaqistanê hat afirandin. Ez bi du birayên xwe bi navên Se`îd û Eşo re em li wir dixebitîn, xeber  hat ku dayîka we koçdawî kir. Jiber tinebûna derfeta firdana firokeyê em heft rojan bendewar man, paşê derfet çêbû ku em herin gundê xwe  Xeleca Kurdan li Makûyê. Ew heft roj ji me ra gelekî dijwar derbas bûn, lê helbesta &quot;Dayê&quot; ji me ra bibû sebir û taqet.

        Dîsa angorî ku derfet hebû, min pê avête nav wêje, dîrok û kûrahiya zimanê kurdî. Min zanî ku bêyî zanebûna zargotina me ya dewlemend, ez ê nikaribim bigihîjme asta bilind ya helbestan. Beyt û serpêhatiyên (destan) evîndariyê, mêrxasiyê, civakiyê, irfaniyê û dilok û heyranokên hub û hizkirinê, daha gelekî bala min kişandin ser xwe. Min li ser wan lêkolîn û xebateke mezin kir. Ev kar û xebat bû sebeb ku di sala 1388`an  de min du pirtûk bi hev ra weşandin. Yek belavoka bi navê &quot;Mizginî&quot; ye ku naveroka wê helbest in. Helbestên belavoka &quot;Mizginî&quot; ji sala 1994`an a zayînîve dest pê dike heta nîsana 2009`an  û hemû li bajarê Têhranê hatine afirandin. Hêjayî gotinê ye, piştî belavoka Mizginî dîsa min çendîn helbest afirandine, lê wekî pirtûk hê nehatine weşandin. Tenê di malperên navdar yên mîna &quot;Riya Teze&quot;, &quot;Welatê Min&quot; û &quot;Pênûsa Min&quot; de ronahî dîtine. Di belavoka Mizginî de mîna belavoka Ez însan im, helbestên cuda cuda, angorî rêza dîroka afirandina wan ronahî dîtine. Ez hêvîdar im yê di dilê xwandevanên xwe de cî bigrin. Bona wê yekê ku mizginiya mezin ya aştî û biratiyê derê me her yekî bikute, min navê wê danî &quot;Mizginî&quot; û bi hembêzeke fireh pêşkêşî hemû kevokên aştîxwaz yên cîhanê kiriye. Di her du berevokên helbestan yên &quot;Ez Însan Im&quot; û &quot;Mizginî&quot; de çendîn parçe helbest derbarê aştiyê de hatine hûnandin. Helbestên mîna &quot;daristana aştiyê&quot;, kevoka aştiyê&quot;, &quot;xewna aştiyê&quot; û &quot;nimêja aştiyê&quot;. Çimkî ez ne ji rijandina xwîna sor, lê ji aştiyê pir hiz dikim. Lewra em hemû mirov, lewra em hemû giyandar aferîdeyên Xwedê ne; mafê ti kesî nîne ku kesê din bikuje. Ji bilî naveroka (têm) aştiyê bi giştî helbestên van her du belavokan derbarê evîn, sirûşt, mirovahî, serfirazî, wekhevî, biratî û dijayetiya li hember zor û stemkariyê ne.

        Pirtûka duyem ku li sala 1388`an (2009) ronahî dît ya bi navê &quot;Pênc Karîbar&quot; e. Pênc destanên pir buha yên zargotina bav û kalan bi navên Tiral Elî- Seyrê- Senem Xanim û Hiseyn Beg- Xelîl Beg û Perîşan û Ker û Kulik tê de ciyê xwe girtine. Ev kar di encama xebata li ser zargotinê bû, ku ez ruhdar bûm ser bingeha çend beyt û serpêhatiyên gelêrî derbarê hizkirin, hişmendî, emîndarî, wefadarî û dûrbîniya jinan û camêriya mêran de; ev karpêk hate berhevkirin û nivîsandin. Bi gotineke din, dema ku têgihîştim ku ev karîbarana çiqas biqîmet in, min ew ji zardevê birayê xwe yê dengbêj rêzdar Eloyê Salikê xelqê gundê Xeleca Kurdan ya girêdayî bajarê Makûyê wergirtin, serast kirin û da weşandin. Bi dîtina min qedir û qîmetê van pênc destanên gelêrî ku berhevkirin û weşandina wan li Kurdistana Rojhilat bû para min yê xweşbext, ne ji karîbaran, belkî ji le`il û durran jî zêdetir e.

Pirtûka min ya çaran ku çap bûye, bi navê &quot;Hînbûna Zimanê Kurdî Bi Du Rênvîsan e.&quot; Rastî ev dayîneke xwedê bû ku bi behaneya hînkirina zimanê kurdî, gelek agahiyên ku dilê min dixwast xwandevanên Kurdziman (mebest xwandevanên ku bi zimanê biyanî mîna farsî, tirkî û erebî ders xwanidne û sewad û xwandina wan heye) bizanbin; min tê de anîne ber çavan. Bawer bikin tovê zehmetê çendîn sal lêkolîn û xwandina min ya zimanê kurdî tê de heye. Bi qewlê mamosta Elî Paksirêşt: &quot;Ev pirtûk tenê hînkirina zimanê kurdî nîne, gelek agahiyên baş û biqîmet dide xwandevanên xwe&quot;. Sedemê nivîsandina vê pirtûkê ew bû ku gelek xwandevanê Kurd (dersdar, duxtor, endaziyar û …hwd) ku bi zimanê farsî ders xwandine, ji min ra digotin em nizanin pirtûkên bi zimanê kurdî bixwînin! Min jî milê xîretê vemalt û ev pirtûka bi du rênivîsên elifbêya kurdî-aramî û kurdî-latînî li ser xîm û hêmana elifbêya zanyar Mîr Celadet Alî Bedir Xan (bavê elifbêya kurdî) nivîsand û pêşkêşî xwandevanan kir. Birastî eger kesekî ku heta niha bi zimanê kurdî hîn nebûye, vê pirtûkê ji sêrî heta binî hîn bibe û bixwîne, ew ê angorî bîst salên xebata min ya wêjeyî dê bikarbe ji hêjayiyên ziman, çand û wêjeya kurdî agahiyên girîng bi dest bixe.

        Kilamên evîndariyê, bitaybet dilok û heyranokên me yên welatheziyê, civakiyê û yên bi urf û edetan ra girêdayî, bûne sedemê efrandariya pirtûka min ya pêncemîn bi navê &quot;Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê)&quot; ku di pêşerojeke herî nêzîk de dê were weşandin. Dotmam (Çarîneyên Evîndariyê) ku hejmara wan digihîje 1020 çarîneyan, encama kar û xebateke dûr û dirêj li ser deryaya zargotinê, pişka evîndariyê (destan, dilok û heyranok) ye; ku di darêjgeha çarîne de hatiye vehûnandin.

Min û dotmamê dest pê kir,

Me koşka evînê lêkir;

Seba hermayînê li ser,

Xîmê zargotinê çêkir.

Dîsa di encama lêkolînê de min têderxist ku em xwedî mêrxasekî mîna Dewrêşê Evdî ne û ew ne kêm e ji Rostemê Zal, Kawayê Hesinkar û Emîrxanê Lepzêrîn û gelekên mayîn. Divê li ser destana wî lehengî, karekî bêhemta bikim. Ji vê yekê ra girêdayî, min çend guherto û bergên (varyant) destana Dewrêşê Evdî bi dest anîn û derbarê welathezî, evîndarî û mêrxasiya wî de menzûmeya (poêm) bi navê &quot;Mêrxasnama Dewrêşê Evdî&quot; xulqandiye. Lê jiber mezinahiya kesayeta Dewrêş û bilindaya asta meramên wî yên însanî, neteweyî, mêrxasî û evîndariyê û yek jî di vê dawiyê de -spas ji xwedê ra- çend babet û romanên pir balkêş derbarê wî de hatine nivîsandin; ez dixwazim hemû çavkanî û pirtûkên derbara wî de bixwînim û bi guherto û berga ku min Mêrxasnama Dewrêşê Evdî li ser xîmê wê ristiye, bidim hemberanê hev, daku ev berhem hêjayî navûdengê Dewrêşê Evdî, gelê me û wêjeya dewlemend ya kurdî bibe. Ew jî hewceyî demeke kafî û besende ye, daku wî karê pir dijwar û girîng di pêşerojê de pêk bînim.

        Piştî van karan, karekî mayîn jî ku di destê min de ye, afirandina zêdetir ji 250 çarîneyên felsefî, civakî û irfanî ne. Ev çarîne derbarê cîhan û jiyanê de ne û di warê wêjeyî de jî gelekî balkêş û girîng in. Eger Xwedê bixwaze, bê guman ez ê di pêşerojê de wan jî biweşînim.

Ji bilî van karên jorgotî hinek terh û bernameyên (piroje) mayîn yên mîna wergêrê, rênivîs û rastnivîsa zimanê kurdî-latînî û kurte çîrok jî di destê min de henin, eger temenê min biqedîne û derfet hebe, ez ê li ser wan jî bixebitim.

Senar - Mûsa Qulîkî Mîlan - sala 2021`an a zayînî

Çend parçe helbest:

    Şaxa Zeytûnê

Çiqas pêkenînek tehl e,

Ku bi şaxeya zeytûnê;

Rîşa zeytûnan derxînî!

Xewên zarokan bişkênî!

Xewn, xiyalan biherifînî! 

Çiqas şanoyeke tehl e,

Bi navê xweparastinê;

Hêriş bibî ser cîranan.

Gund û bajarên bêtawan,

Bidî ber bombe û topan!

Bermayiyan hilweşînî!

Kew, kevokan bib`ecînî! 

Çiqas durûtiyek tehl e,

Ku eslê xwe de ruvî bî,

Lê xwe têxî dilqê şêran;

Hicûm bikî ser zarokan!

Ziravê wan biqetînî!

Dawa mêrxasiyê bikî! 

Çiqas şermeke mezin e,

Ku nav xwe de pêpes bikî,

Tu hemû sorgulên mafan;

Lê li ser erdê cîranan,

Bi top û tang û pehbadan;

Dawa mafê mirov bikî!

Efrînê şepirze bikî! 

Erê Efrîn, erê rengîn!

Keskesora wekheviyê!

Xaka pîroz û serbilind!

Landika şaristaniyan!

Warê gelek bermayiyan!

Bermayiyên bav û kalan.

Erê beriya zeytûnan!

Deşta Cûmê, çemê Efrîn!

Erê sirûşta bêhemta!

Erê avşara Meydankê!

Erê lîlava Gumrekê!

Kela Horî û Semanê!

Erê warê Cemîl Horo!

Xemrevîna Bavê Selah!

Dîsa bi xwîna sora te,

Gulên lalê hêşîn dibin!

Çavên nêrgizan derdixin!

Milk û maşan talan dikin!

Hêlînên te wêran dikin!

Gelo çiye tawanê te? 

Çiyayê bilind ê Kurmênc!

Lêlûn, Hawar û Xastiyan!

Îro roj her roja we ye.

Divê dengê norînên we,

Li ser topên neyar kevin.

Divê dengê birûskên we,

Cêt û Fantoman ker bikin.

Divê hun dijminên xedar,

Di sîngê xwe de çal bikin.

Lewra ji bilî we çiyan,

Kesek birayê me nîne.

Kesek dilxwazê me nîne.

Divê hun vîna netewî,

Bigihînin ser esmanan.

Divê xwe serê dijmin da,

Biteqînin wek volkanan. 

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe xîreta cîhanê.

Xîreta cîhana bêdad!

Xîreta cîhana berbad!

Divê Efrîn wek Kobanê,

Bibe kela berxwedanê.

Bibe Dimdima dewranê.

Mirazê gur û çeqelan,

Di çavê wan de bihêle. 

Îro gelek in keç û xort,

Ku weke Xabûr û Mîrkan,

Mînanî Barîn Kobanî,

Dibexşînin ruhê şirîn;

Namûsa xwe diparêzin.

Waneya mirovahiyê,

Waneya serbilindiyê,

Keramet û azadiyê;

Didine mirovên cîhan. 

Îro gelek henin xwebexş,

Ku rûyê stemkarên reş,

Bi cîhanê didin nîşan. 

Cîhana me ya pêşverû!

Îro cîhana pêşverû,

Ewa xayîn û pir durû,

Pemûyê berjewendiyê,

Di guhan de veşartiye;

Dengê top û tangên Sultan,

Qet nagihîje guhên wan! 

Îro cîhana pêşverû!

Ewa xayîn û pir durû,

Berçavka berjewendiyê,

Li ber çavên xwe xistiye;

Pelçiqîna xewn, xiyalan,

Di çavên me de nabîne! 

Eva karê cîhanê ye!

Cîhana berjewendiyan!

Cîhana mafê mirovan! 

Lê mixabin em bi xwe jî,

Em bi xwe jî tawanbar in.

Em bi xwe jî pir xemsar in.

Lewra ku em bêtifaq in.

Yekîtiya me baş nîne.

Yekrêziya me baş nîne.

Em hev û du nahebînin.

Yek me pey yekî din naçe! 

Divê ev nexwaşiya reş,

Pir zû ware dermankirin. 

Divê konê yekîtiyê,

Divê konê biratiyê,

Yekrêzî û wekheviyê;

Gelek zû ware vegirtin. 

Şerm e, îro gelek şerm e,

Şerma Rostem û Guhderz e.

Ya Kawayê Hesinkar e.

Ya Ker, Kulikê Silêman,

Şerma Dewrêşê Evdî ye.

Şerma Qeymezê Êzdî ye.

Şerma Mîrê Lepzêrîn e.

Şerma Mîrên Canpolat in.

Şerma Ferzendê Hesenî,

Ya Remezan û Adil Beg,

Şerma Seyîd Xanê Ûso,

Bavê Xalis, Kekê Mexsê;

Şerma ruhê şehîdan in… 

Warin em bibin yek hev ra!

Eger em bibin yek hev ra,

Hinde karesatên giran,

Hinde bobelatên ecêb,

Nikarin bêne ser me da.

Nikarin bêne ser me da.

Senar – Têhran 201</text>
      <sha1>5fagzdtucd8ijxe8aezya6ltz749rae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082494</id>
      <parentid>2082493</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2082474|2082474]] yê [[Special:Contributions/Edalet Simko|Edalet Simko]] ([[User talk:Edalet Simko|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2082494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="am0jlwvrk96avamtdj6i4k52z4d26qm" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Culture}}

{{Gotara bingehîn|Çand}}

[[Kategorî:Antropolojî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Konseptên civakî]]
[[Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]</text>
      <sha1>am0jlwvrk96avamtdj6i4k52z4d26qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4082</id>
    <revision>
      <id>2082511</id>
      <parentid>2082212</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2082511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27281" sha1="daftipucmsagsorlup4tv23vilfb7wx" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Charlemagne]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Josef Stalin]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Peterê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galen]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Têsla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homer]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Euro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portugalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyewî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]
=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Infrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromanyetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevbandoriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevbandoriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Pola]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Radyoaktîvîte]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]
=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza numerîk]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmara kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Dibetî]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksîyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]
== Xwarin û çandinî ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Bindeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]
== Teknolojî ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya destkarî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojîya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamekirinê]]
=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Motorê kombustiyona navxweyî]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]
=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]]
# [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]
=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]
=== Rekreasyon ===
# [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]
== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]
=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Merwaniyan|Dewleta Merwanîyan]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayîr]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bangladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japonya]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Tayland]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holanda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kinshasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Jakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Mekke]]
# [[Mumbai]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Moskow]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Saint Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sydney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Qenala Panamayê]]
# [[Kanala Suezê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>daftipucmsagsorlup4tv23vilfb7wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ewropa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4526</id>
    <revision>
      <id>2082478</id>
      <parentid>2082411</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92019" sha1="ng77uo1k51aw37uab6wxquk74yzok7y" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.
=== Guherîna avhewayê ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ng77uo1k51aw37uab6wxquk74yzok7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082479</id>
      <parentid>2082478</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92019" sha1="752k1hlsq5appqobk4gbsuiy0e379sj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109230709/http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight%2Fclimates%2Feuropean_climate |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

=== Guherîna avhewayê ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>752k1hlsq5appqobk4gbsuiy0e379sj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082480</id>
      <parentid>2082479</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Avhewa */</comment>
      <origin>2082480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91852" sha1="ryh1qieyobg9gfc3fm4ne714g5pse36" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

=== Guherîna avhewayê ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ryh1qieyobg9gfc3fm4ne714g5pse36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082481</id>
      <parentid>2082480</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92444" sha1="n4ftrvtedncuuakxx25brzh09jg2n3f" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî, Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>n4ftrvtedncuuakxx25brzh09jg2n3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082482</id>
      <parentid>2082481</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92443" sha1="haeg1u98wlyz341liwffsouuyugkmww" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>haeg1u98wlyz341liwffsouuyugkmww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082483</id>
      <parentid>2082482</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92561" sha1="4i2gi4njqvmspea3artyqdyixa50yvh" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>4i2gi4njqvmspea3artyqdyixa50yvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082485</id>
      <parentid>2082483</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92972" sha1="oq12gkepwkn9bg4y8z4hm9538zd4svv" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>oq12gkepwkn9bg4y8z4hm9538zd4svv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082486</id>
      <parentid>2082485</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93269" sha1="1jl2783zx0h8nda9ycnoo4z8io5uwq8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1jl2783zx0h8nda9ycnoo4z8io5uwq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082487</id>
      <parentid>2082486</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93469" sha1="rlcaypv6pht2ajsxyhwo7sgce3fw9do" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>rlcaypv6pht2ajsxyhwo7sgce3fw9do</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082488</id>
      <parentid>2082487</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93775" sha1="8rt1gh0ntiuykzac50pbalihitumbin" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br /&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br /&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8rt1gh0ntiuykzac50pbalihitumbin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082489</id>
      <parentid>2082488</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Avhewa */</comment>
      <origin>2082489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93778" sha1="15gfo1z3gzf0xid8nj2yz4tb8etr2g0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>15gfo1z3gzf0xid8nj2yz4tb8etr2g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082490</id>
      <parentid>2082489</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guherîna avhewayê */</comment>
      <origin>2082490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93985" sha1="590mor22gz0c1diu04qx15ln4pic7yy" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe. Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>590mor22gz0c1diu04qx15ln4pic7yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082492</id>
      <parentid>2082490</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Guherîna avhewayê */</comment>
      <origin>2082492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94858" sha1="c8f73aiamnihtspgzf4fma0fr79d5bg" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3 °C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>c8f73aiamnihtspgzf4fma0fr79d5bg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082497</id>
      <parentid>2082492</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Yekeyan rast kir.)</comment>
      <origin>2082497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94869" sha1="73c7ulra40o9e9r1juxn14abvuhxv6f" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>73c7ulra40o9e9r1juxn14abvuhxv6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082498</id>
      <parentid>2082497</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94886" sha1="mnn4ej80pi3nyb15amc3enpr8ikc3tj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>mnn4ej80pi3nyb15amc3enpr8ikc3tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082500</id>
      <parentid>2082498</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jeolojî */</comment>
      <origin>2082500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95207" sha1="tdzsa48vwlut1piwemjg068p1cswyzn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê, û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>tdzsa48vwlut1piwemjg068p1cswyzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082501</id>
      <parentid>2082500</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95588" sha1="gxpjjectoemripi5zm4jcon2szwu3lm" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê, û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>gxpjjectoemripi5zm4jcon2szwu3lm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082502</id>
      <parentid>2082501</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jeolojî */</comment>
      <origin>2082502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95700" sha1="statxf5ou9hyxlctzzfhdkcv2skz98q" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê, û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>statxf5ou9hyxlctzzfhdkcv2skz98q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082503</id>
      <parentid>2082502</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95987" sha1="gtqvrlykg5waj59738t19medmqvkcm5" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê, û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>gtqvrlykg5waj59738t19medmqvkcm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082504</id>
      <parentid>2082503</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96265" sha1="o6guz96yr5e82mffbi3anm0pmw0w4ax" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê, û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>o6guz96yr5e82mffbi3anm0pmw0w4ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082505</id>
      <parentid>2082504</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96746" sha1="9kr7i941n7koitp23vs6rrx07nw6jwy" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9kr7i941n7koitp23vs6rrx07nw6jwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082506</id>
      <parentid>2082505</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96843" sha1="9po7nxui465vr251qi6ftnhrstc1spa" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9po7nxui465vr251qi6ftnhrstc1spa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082507</id>
      <parentid>2082506</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96966" sha1="o0cewn1xswxpjwb50dwudh82srjhu5f" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>o0cewn1xswxpjwb50dwudh82srjhu5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082508</id>
      <parentid>2082507</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97129" sha1="3c3hk1ida6s01iduc17s17vwm04pkx1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>3c3hk1ida6s01iduc17s17vwm04pkx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082509</id>
      <parentid>2082508</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97553" sha1="9a14oypdyl3fawod4miu8sev3ne35rx" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9a14oypdyl3fawod4miu8sev3ne35rx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082510</id>
      <parentid>2082509</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97630" sha1="qlpnyxcv5fg1o79uwe8qy7m9kjstvvo" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe. Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>qlpnyxcv5fg1o79uwe8qy7m9kjstvvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082513</id>
      <parentid>2082510</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jeolojî */</comment>
      <origin>2082513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97966" sha1="f25km8334m8puxua81v079c0dss9o9d" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>f25km8334m8puxua81v079c0dss9o9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082516</id>
      <parentid>2082513</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97983" sha1="1fy6si349pdnbbj6hkjd45xsjivin1u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.
== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1fy6si349pdnbbj6hkjd45xsjivin1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082524</id>
      <parentid>2082516</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.)</comment>
      <origin>2082524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97988" sha1="o7bevwv9zygbizmi94lh82nkmg06z2a" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Laurentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.
== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>o7bevwv9zygbizmi94lh82nkmg06z2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082536</id>
      <parentid>2082524</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98315" sha1="8dhlaumb75vkm0dr4jed8zx2kn8100q" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk (Fennoscandia) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna Kolombiyayê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê Baltîka û Arktîka (wekê beşek ji bloka Lorentya) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê Ewroemarîka ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi Gondwana re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya Gronlandê demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna Asyayê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya serdema Tersîyerê ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên Pîrenê û Alp/Karpatan ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên Skandînavyayê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin Deryaya Keltî, Deryaya Bakur, Deryaya Baltîkê û Deryaya Barentsê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a Avalonya hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>8dhlaumb75vkm0dr4jed8zx2kn8100q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082537</id>
      <parentid>2082536</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jeolojî */</comment>
      <origin>2082537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98463" sha1="9mw5056c4b9f78zuj3yg0i9uv8b0k2u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>9mw5056c4b9f78zuj3yg0i9uv8b0k2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082538</id>
      <parentid>2082537</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98739" sha1="sknprdvvi1uvppv1hfh1syl0z01zh88" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>sknprdvvi1uvppv1hfh1syl0z01zh88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082539</id>
      <parentid>2082538</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98939" sha1="e17jj6uzxl9ok8zbpyux2t72f0eic8s" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>e17jj6uzxl9ok8zbpyux2t72f0eic8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082540</id>
      <parentid>2082539</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99226" sha1="pro1s0rnxt43h5n1ne70w1knq174e8p" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>pro1s0rnxt43h5n1ne70w1knq174e8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082541</id>
      <parentid>2082540</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99620" sha1="j5pod39wtn2hsq2fab0n30imyusmzl0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>j5pod39wtn2hsq2fab0n30imyusmzl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082542</id>
      <parentid>2082541</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100198" sha1="ovjby6wal8lpf8nesm65el1olmt71pc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye. Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ovjby6wal8lpf8nesm65el1olmt71pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082543</id>
      <parentid>2082542</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100381" sha1="0ir3s29l59xjp4z2k4d0wmm0iq816cp" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye. Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>0ir3s29l59xjp4z2k4d0wmm0iq816cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082544</id>
      <parentid>2082543</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100836" sha1="6xql9tvwdibq6nga8g2q8h051ysby34" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye. Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>6xql9tvwdibq6nga8g2q8h051ysby34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082545</id>
      <parentid>2082544</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101032" sha1="1lyy37nxdcyxlxlyodglf3lug6f7wmd" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye. Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>1lyy37nxdcyxlxlyodglf3lug6f7wmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082546</id>
      <parentid>2082545</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101466" sha1="rupy68679a73mtejgb394t2ryc6iy1h" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Fauna ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>rupy68679a73mtejgb394t2ryc6iy1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082547</id>
      <parentid>2082546</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101466" sha1="e2cl1tvdd68n4vvoylhlll2czo2yedx" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>e2cl1tvdd68n4vvoylhlll2czo2yedx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082548</id>
      <parentid>2082547</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101871" sha1="eryyyilc5dqtschz42zm6zd90jp1lx0" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan  cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>eryyyilc5dqtschz42zm6zd90jp1lx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082549</id>
      <parentid>2082548</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102177" sha1="n2la89snsovrpq5u7r6y6ncjmd068w8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan  cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>n2la89snsovrpq5u7r6y6ncjmd068w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082550</id>
      <parentid>2082549</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102179" sha1="iumj41r2aqgf26o5t98ie7ddql8e2ya" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan  cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>iumj41r2aqgf26o5t98ie7ddql8e2ya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082551</id>
      <parentid>2082550</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Flora */</comment>
      <origin>2082551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102438" sha1="44any43va4wf5g9iasdpzebxkn17ht4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan  cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe}}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>44any43va4wf5g9iasdpzebxkn17ht4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082552</id>
      <parentid>2082551</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Flora */</comment>
      <origin>2082552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102650" sha1="m1joinbb7qvavxjksq47scvfopj71z7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan  cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe}}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pel derzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>m1joinbb7qvavxjksq47scvfopj71z7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082553</id>
      <parentid>2082552</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Flora */</comment>
      <origin>2082553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102648" sha1="pyrngc5pcc542igkwvojnofzgfygv7v" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe}}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>pyrngc5pcc542igkwvojnofzgfygv7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082554</id>
      <parentid>2082553</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Flora */</comment>
      <origin>2082554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102662" sha1="6fywc19aobkwwdkoi5i9809i82iprvk" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435}}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya|Kolombiyayê]] bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya|Asyayê]] diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe}}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya|Skandînavyayê]] û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk|Deryaya Baltîkê]] û [[Deryaya Barents|Deryaya Barentsê]] ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe}}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>6fywc19aobkwwdkoi5i9809i82iprvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082555</id>
      <parentid>2082554</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T02:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2082555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102611" sha1="ekiia4c97ujl3hxpispggn0smpthsya" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ekiia4c97ujl3hxpispggn0smpthsya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082567</id>
      <parentid>2082555</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102940" sha1="s2cxfjllowjy2g6xs0vzham9dj8f424" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>s2cxfjllowjy2g6xs0vzham9dj8f424</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082568</id>
      <parentid>2082567</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103204" sha1="erdslbwkhfc5gyhwdbnsxujlag3bcpe" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>erdslbwkhfc5gyhwdbnsxujlag3bcpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082569</id>
      <parentid>2082568</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103332" sha1="m962aoz2k9j8rnn7wz7ibklmcrhvyjn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>m962aoz2k9j8rnn7wz7ibklmcrhvyjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082570</id>
      <parentid>2082569</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103659" sha1="h9ejfbr8pg2432ztbxoui1wqn6hwgcf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>h9ejfbr8pg2432ztbxoui1wqn6hwgcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082571</id>
      <parentid>2082570</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104057" sha1="eyn96ds5rmmre66xo2vup0xr0ycnhey" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>eyn96ds5rmmre66xo2vup0xr0ycnhey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082572</id>
      <parentid>2082571</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104355" sha1="nqkb5wlzn2z6mukxghpo5k97cilj7fa" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (bûz, şah û çûkên din ên nêçîrvan) in.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>nqkb5wlzn2z6mukxghpo5k97cilj7fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082573</id>
      <parentid>2082572</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104355" sha1="08lf0hfsh5fseft1noc9p6eawlb7mjs" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya Okyanûsa Arktîkê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye Îslenda ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li Ewropaya navîn û rojava darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li Rûsyayê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li Deryaya Navîn gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (bûz, şah û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>08lf0hfsh5fseft1noc9p6eawlb7mjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082574</id>
      <parentid>2082573</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Flora */</comment>
      <origin>2082574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104418" sha1="j7k6i3nool1xn7t2n9k2xz55su159j2" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (bûz, şah û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>j7k6i3nool1xn7t2n9k2xz55su159j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082577</id>
      <parentid>2082574</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104417" sha1="2iz0m2ug12alqzu4hkqgma3obawu4r8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>2iz0m2ug12alqzu4hkqgma3obawu4r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082578</id>
      <parentid>2082577</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104682" sha1="11t5gmblg6qqsrkfnbz5wlf3en9xxgf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>11t5gmblg6qqsrkfnbz5wlf3en9xxgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082579</id>
      <parentid>2082578</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2082579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104807" sha1="64tnmnbuvh7fwh2hsg5zsufbvrqmo2n" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
[[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]]
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye. Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>64tnmnbuvh7fwh2hsg5zsufbvrqmo2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082580</id>
      <parentid>2082579</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104808" sha1="7z6szx1x603z6gjgbjl4kotkp12kzyb" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
[[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]]
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye.

Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>7z6szx1x603z6gjgbjl4kotkp12kzyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082581</id>
      <parentid>2082580</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2082581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105250" sha1="ibvxvflqzczp3oykzdqjsu3qa8au3px" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk|Okyanûsa Arktîkê]] dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya|Rûsyayê]] û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
[[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]]
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas  bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye.

Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946}}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>ibvxvflqzczp3oykzdqjsu3qa8au3px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082584</id>
      <parentid>2082581</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2082584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105224" sha1="97zdix2o86e7fjayy86cr0djevf05v7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ewropa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;, bi navê '''Ewripa'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}&lt;/ref&gt; yan '''Ewrûpa''' jî tê nasîn, ({{bi-grc|Εὐρώπη|Eurṓpē}}, {{bi-la|Europa}}) parzemîneke ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên [[ewrasya]]yê pêk hatiye ku bi tevahî li nîvqada bakurê Cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Europe |sernav=Europe {{!}} History, Countries, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-10-07 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/europe-human-geography |sernav=Europe: Human Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; [[Afro-Ewrasya]] erdê bejahî hem bi [[Asya]]yê re parvedike û hem bi [[Afrîka]]yê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re, li aliyê rojava bi [[Okyanûsa Atlantîk]]ê, li aliyê başûr bi [[Deryaya Navîn]] re û li aliyê rojhilat jî bi [[Asya]]yê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, [[Deryaya Qezwînê]], Qefkasyaya Mezin, [[Deryaya Reş]] û rêyên avê yên [[Tengava Stembolê]] hatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}&lt;/ref&gt;

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku [[Rûsya]] welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://population.un.org/wpp/ |sernav=World Population Prospects - Population Division - United Nations |malper=population.un.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] û [[Romaya Kevnare]] vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Martin W. |paşnav2=Wigen |pêşnav2=Kären |tarîx=2019 |sernav=The Myth of Continents |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520918597 |kovar=doi.org |doi=10.1525/9780520918597 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5 |sernav=Ancient Greece: Birthplace of Democracy |paşnav=Covert |pêşnav=Kim |tarîx=2011 |weşanger=Capstone |isbn=978-1-4296-6831-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li [[Fransa]]yê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya [[Spanya]] û [[Portugal]]ê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de ji aliyê hêzên ewropî ve di demên cihêreng de [[Amerîk]]a, nêzîkî temamiya [[Afrîka]], [[Okyanûsya]] û nêzîkî piraniya [[Asya]]yê hatiye kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê [[Şoreşa Fransayê]] û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku [[Yekîtiya Sovyetê]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] derdikevin pêş, serdestiya [[Ewropaya Rojava]] di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna [[Dîwarê Berlînê]] û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema [[Şerê Sar]] de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera [[NATO]]yê li Rojava û [[Pakta Warşovayê]] de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û [[Konseya Ewropayê]] du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. [[Konseya Ewropayê]] di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 }}&lt;/ref&gt; Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina [[Yekîtiya Ewropayê]] ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera [[konfederasyon]] û [[federasyon]]ê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-08 |tarîxa-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319194121/https://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropayê li [[Ewropaya Rojava]] despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. [[Herêma Şengenê]] ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên [[Hindistan]]ê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

== Bêjenasî ==
Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. ''Broad'' di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Europe20000ya.png|thumb|20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.
{{legend|#c54b00|Çanda Solutreanê}}{{legend|#ca00b0|Çanda Epigravettianê}}]]
[[Wêne:Lascaux painting.jpg|thumb|Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 {{bz}})]]
[[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 09.JPG|thumb|Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 {{bz}})]]
Di 2,5 milyon salên [[pleyîstosen]]ê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]], di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasê 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 11.700 sal berê bi dawî bûye û piştre jî serdema holosenê despê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-01-06 |sernav=Quaternary Period |url=https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/quaternary/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye ku wekê holosen hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-long-can-we-expect-present-interglacial-period-last |sernav=How long can we expect the present Interglacial period to last? {{!}} U.S. Geological Survey |malper=www.usgs.gov |tarîx=2023-07-27 |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

''[[Homo erectus georgicus]]'' ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li [[Gurcistan]]ê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vekua |pêşnav=Abesalom |paşnav2=Lordkipanidze |pêşnav2=David |paşnav3=Rightmire |pêşnav3=G. Philip |paşnav4=Agusti |pêşnav4=Jordi |paşnav5=Ferring |pêşnav5=Reid |paşnav6=Maisuradze |pêşnav6=Givi |paşnav7=Mouskhelishvili |pêşnav7=Alexander |paşnav8=Nioradze |pêşnav8=Medea |paşnav9=de Leon |pêşnav9=Marcia Ponce |paşnav10=Tappen |pêşnav10=Martha |paşnav11=Tvalchrelidze |pêşnav11=Merab |paşnav12=Zollikofer |pêşnav12=Christoph |tarîx=2002-07-05 |sernav=A New Skull of Early Homo from Dmanisi, Georgia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1072953 |kovar=Science |cild=297 |hejmar=5578 |rr=85–89 |doi=10.1126/science.1072953 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li [[Atapuerca]], [[Spanya]]yê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa [[Polonya]]ya îro têne dîtin)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Strickland |pêşnav=Ashley |tarîx=2018-10-10 |sernav=Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/10/10/health/neanderthal-child-eaten-by-giant-bird/index.html |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=CNN |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî [[Nîvgirava Îberî]] ya îro ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/140820-neanderthal-dating-bones-archaeology-science |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=Culture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen ([[Cro-Magnon]]) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fleming |pêşnav=Nic |tarîx=2022-06-08 |sernav=My work digging up the shelters of our ancestors |url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-01593-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=606 |hejmar=7916 |rr=1035–1035 |doi=10.1038/d41586-022-01593-3 }}&lt;/ref&gt; Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi ([[Îtalya]]), Geissenklösterle ([[Almanya]]) û [[Isturits]] ([[Fransa]]) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fu |pêşnav=Qiaomei |paşnav2=Li |pêşnav2=Heng |paşnav3=Moorjani |pêşnav3=Priya |paşnav4=Jay |pêşnav4=Flora |paşnav5=Slepchenko |pêşnav5=Sergey M. |paşnav6=Bondarev |pêşnav6=Aleksei A. |paşnav7=Johnson |pêşnav7=Philip L. F. |paşnav8=Aximu-Petri |pêşnav8=Ayinuer |paşnav9=Prüfer |pêşnav9=Kay |paşnav10=de Filippo |pêşnav10=Cesare |paşnav11=Meyer |pêşnav11=Matthias |paşnav12=Zwyns |pêşnav12=Nicolas |paşnav13=Salazar-García |pêşnav13=Domingo C. |paşnav14=Kuzmin |pêşnav14=Yaroslav V. |paşnav15=Keates |pêşnav15=Susan G. |tarîx=2014 |sernav=Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature13810 |kovar=Nature |ziman=en |cild=514 |hejmar=7523 |rr=445–449 |doi=10.1038/nature13810 |issn=1476-4687 |pmc=4753769 |pmid=25341783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Douka |pêşnav=Katerina |paşnav2=Grimaldi |pêşnav2=Stefano |paşnav3=Boschian |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=del Lucchese |pêşnav4=Angiolo |paşnav5=Higham |pêşnav5=Thomas F. G. |tarîx=2012-02-01 |sernav=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248411002259 |kovar=Journal of Human Evolution |cild=62 |hejmar=2 |rr=286–299 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt;

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala {{bz}} li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon |paşnav=Borza |pêşnav=Eugene N. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1992-09-28 |isbn=978-0-691-00880-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC&amp;pg=PA58 }}&lt;/ref&gt; Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê {{bz}} de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li [[Ewropaya Rojava]] serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên [[Malta]]yê û stonehengehan li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Başûr]] hatine çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Newall |pêşnav=R. S. |paşnav2=Atkinson |pêşnav2=R.J.C. |tarîx=1956 |sernav=Stonehenge: a review |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x00026648 |kovar=Antiquity |cild=30 |hejmar=119 |rr=137–141 |doi=10.1017/s0003598x00026648 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji [[Anatolya]]yê û ji [[Kurdistan]]ê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên [[Ûkrayna]] û başûrê [[Rûsya]]yê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Posth |pêşnav=Cosimo |paşnav2=Yu |pêşnav2=He |paşnav3=Ghalichi |pêşnav3=Ayshin |paşnav4=Rougier |pêşnav4=Hélène |paşnav5=Crevecoeur |pêşnav5=Isabelle |paşnav6=Huang |pêşnav6=Yilei |paşnav7=Ringbauer |pêşnav7=Harald |paşnav8=Rohrlach |pêşnav8=Adam B. |paşnav9=Nägele |pêşnav9=Kathrin |paşnav10=Villalba-Mouco |pêşnav10=Vanessa |paşnav11=Radzeviciute |pêşnav11=Rita |paşnav12=Ferraz |pêşnav12=Tiago |paşnav13=Stoessel |pêşnav13=Alexander |paşnav14=Tukhbatova |pêşnav14=Rezeda |paşnav15=Drucker |pêşnav15=Dorothée G. |tarîx=2023 |sernav=Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9977688/ |kovar=Nature |cild=615 |hejmar=7950 |rr=117–126 |doi=10.1038/s41586-023-05726-0 |issn=1476-4687 |pmc=9977688 |pmid=36859578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=5048219 |pmid=25731166 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scientificamerican.com/article/when-the-first-farmers-arrived-in-europe-inequality-evolved/ |sernav=When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved |malper=Scientific American |tarîx=2020-07-01 |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |paşnav=Spinney |pêşnav=Laura }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/thousands-horsemen-may-have-swept-bronze-age-europe-transforming-local-population |sernav=Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê {{bz}} li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx |sernav=British Museum - Ancient Greece |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê {{bz}} ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |sernav=Periods - School of Archaeology - University of Oxford |malper=www.arch.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-07-15 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119063421/http://www.arch.ox.ac.uk/classical-archaeology-periods.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka [[Deryaya Navîn]]. [[Îtalya]] û [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana]] serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to Urban Geography |paşnav=Short |pêşnav=John R. |weşanger=Routledge &amp; Kegan Paul |tarîx=1984 |isbn=978-0-7102-0372-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA10 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema kevnareya klasîk ===
[[Wêne:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|Partenon li Atînayê (432 {{bz}})]]
[[Wêne:Roman Republic Empire map.gif|thumb|Nexşeya mezinbûn û dabeşbûna Romaya Kevnare]]
Yewnanistana Kevnare çanda damezrîner a şaristaniya rojavayî bû. Çanda demokratîk û rasyonalîst a rojavayî pir caran bi Yewnanistana Kevnare ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization |paşnav=Daly |pêşnav=Jonathan |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2013-12-19 |isbn=978-1-4411-1851-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Dewleta bajarî ya yewnanî, polis, yekîneya siyasî ya bingehîn a Yewnanistana Kasîk bû.&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot; /&gt; Di sala 508ê {{bz}} de, Cleisthenes yekem sîstema demokratîk a cîhanê ya hikûmetê li Atînayê ava kiriye. Îdealên siyasî yên yewnanî di dawiya sedsala 18an de ji aliyê fîlozof û îdealîstên [[ewropî]] ve ji nû ve hatine keşifkirin. Di heman demê de Yewnanistanê gelek beşdariyên çandî çêkiriye ku di warê felsefe, humanîzm (mirovperestî) û rasyonalîzmê de di bin serokatiya [[Arîstotelês]], [[Sokratês|Sokrates]] û [[Platon]] de, di warê dîrokê de bi [[Hêrodotos]] û Thucydides, di warê helbestên dramatîk û vegotinî de ku bi helbestên destanî yên Homer, di warê dramayê de bi Sofokles û Evrîpîdes, di warê bijîşkiyê de bi [[Hîpokrat]] û Galen û di warê di zanistê de bi Pythagoras, Euclid û Arşîmedes gelek pêşketin bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pedersen |pêşnav=Olaf |paşnav2=Uritam |pêşnav2=Rein A. |tarîx=1994-10-01 |sernav=Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction, rev. ed |url=https://doi.org/10.1119/1.17751 |kovar=American Journal of Physics |cild=62 |hejmar=10 |rr=954–956 |doi=10.1119/1.17751 |issn=0002-9505 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku 50 salên aştiyê yên piştî wê wekê serdema zêrîn a [[Atîna]]yê hatiye zanîn, serdema bingehîn a [[Yewnanistana kevnare|Yewnanistana Kevnare]] ye ku gelek bingehên şaristaniya rojavayî danîne, di sedsala 5ê berê zayînê de çend ji bajar-dewletên yewnanî di dawiyê de asteng kirina pêşveçûna farisên hexemenîşî yên ber bi Ewropayê ve bi rêya şerên yewnanî-farisî ku wekê kêliyek girîng di dîroka cîhanê de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece -- and Western Civilization |paşnav=Strauss |pêşnav=Barry |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2005-08-16 |isbn=978-0-7432-7453-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC }}&lt;/ref&gt;

Piştî [[Yewnanistan]]ê, Roma hatiye ku şopa xwe li ser qanûn, siyaset, ziman, endezyarî, avahîsazî, hikûmet û gelek aliyên din ên giring ên şaristaniya rojavayî hiştiye. Heta sala 200ê {{bz}} Romayê Îtalya fetih kiribû û di du sedsalên piştre de Yewnanistan, Hispanya ([[Spanya]] û [[Portûgal]]), peravên Bakurê Afrîkayê, piraniya Rojhilata Navîn, Gaul (Fransa û Belçîka) û [[Britanya]] (Îngilîstan û [[Wêls|Wales]]) fetih kiribû.

Ji sedsala 3ê berî zayînê ve, romayiyan ji baregeha xwe ya li Îtalyaya navendî berfireh bûne û di destpêka hezarsaliya sedsalê de li seranserê hewza [[Deryaya Navîn]] û [[Ewropaya Rojava]] hikum kirine. Komara Romayê di sala 27 berê zayînê de, dema ku Augustus [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ragihandiye, bi dawî bûye. Du sedsalên piştî wî wekê ''pax romana'' têne zanîn, ango serdemeke aştiyê, geşbûn û aramiya siyasî ya bêhempa li piraniya Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1979 |sernav=Colin McEvedy and Richard Jones, Atlas of world population history, Harmondsworth, Middx., Penguin Books, 1978, 8vo, pp. 368, illus., £1.75 (paperback). |url=https://doi.org/10.1017/s0025727300051528 |kovar=Medical History |cild=23 |hejmar=2 |rr=242–242 |doi=10.1017/s0025727300051528 |issn=0025-7273 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî di bin serweriya împeratorên wekê Antoninus Pius û Marcus Aurelius de berdewam kiriye ku di bin serweriya wan de berfireh bûye ku li ser sinorê bakurê Împeratoriyê demekê li dijî eşîrên germanî, pîktî û skotî şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information, globalization, and society |weşanger=CRC Press |tarîx=2007-12-17 |rr=123–158 |isbn=978-0-8493-3414-6 |url=https://doi.org/10.1201/9781420005172.ch5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Picts, Gaels and Scots: early historic Scotland |paşnav=Foster |pêşnav=Sally Mary |weşanger=Batsford |tarîx=2004 |isbn=978-0-7134-8874-6 |cih=London |series=Historic Scotland }}&lt;/ref&gt; Piştê sê sedsalan zilm û zordariya împaratoriyê, di sala 313an de ji aliyê Konstantînê I ve baweriya xiristiyaniyê hatiye qanûnî kirin. Her wiha [[Konstantînê Mezin|Konstantîn]] paytexta împaratoriyê ji Romayê bi awayekî daîmî veguhezandiye bajarê [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] (Stembola îro) ku di sala 330 yê {{pz}} de ji bo rûmeta wî navê bajêr wekê Konstantînopolîs hatiye binavkirin. Xiristiyanî di sala 380ê {{pz}} de bûye yekane dînê fermî ya împaratoriyê û di salên 391–392ê {{pz}} de împarator Theodosius dînên pagan qedexe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Theodosius |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev carinan wekê nîşana dawiya serdema kevnar hatiye diyar kirin ku bi awayekî din, serdema kevnar wekê hilweşîna [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] ya Rojava di sala 476ê {{pz}} de; girtina akademiya platonîk a pagan a Atînayê di sala 529ê {{pz}} de; an jî bilindbûna îslamê di destpêka sedsala 7ê {{pz}} de hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Greek Literature |paşnav=Hadas |pêşnav=Moses |weşanger=Columbia University Press |tarîx=1950-03-22 |isbn=978-0-231-51486-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dOht3609JOMC&amp;pg=PA273 }}&lt;/ref&gt; Di piraniya hebûna serweriya xwe de [[Împeratoriya Bîzansê]] yek ji hêzên herî bihêz ên aborî, çandî û leşkerî yên Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chapitre VIII. Constantinople sous les Paléologues |paşnav=Laiou |pêşnav=Angeliki |weşanger=Presses Universitaires de France |tarîx=2011 |rr=131 |isbn=978-2-13-052008-5 |url=https://doi.org/10.3917/puf.morri.2011.01.0131 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn a destpêkê ===
[[Wêne:Europe around 650.jpg|thumb|çep|Nêzîkî sala 650yan nexşeya Ewropayê]]
[[Wêne:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|çep|Ji sala 481 heta sala 814an Împeratoriya Frankî]]
Di dema hilweşîna împeratoriya Romayê de, Ewropa ketiye nav serdemeke dirêj a guherînê ku serdema ku ji aliyê dîroknasan ve wekê &quot;serdema koçberan&quot; hatiye binavkirin derketiye holê. Gelek dagirkirin û koçberî di navbera ostrogotan, vîzîgotan, gotan, vandalan, hunan, frankan, îngilîzan, saksonan, slavan, avaran, bulgaran, vîkîngan, peçenekan, kumanan û mecaran de çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hough |pêşnav=John N. |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |tarîx=1967 |sernav=The Penguin Atlas of Ancient History |url=https://doi.org/10.2307/4346351 |kovar=The Classical World |cild=61 |hejmar=2 |rr=48 |doi=10.2307/4346351 |issn=0009-8418 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku di vê serdemê gelek bûyer û pêşveçûn qewimîne ramanwerên ronesansê Petrarch vê yekê wekê &quot;serdema tarî&quot; ya Ewropayê bi nav kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koyre |pêşnav=Alexandre |tarîx=1943 |sernav=Galileo and Plato |url=https://doi.org/10.2307/2707166 |kovar=Journal of the History of Ideas |cild=4 |hejmar=4 |rr=400 |doi=10.2307/2707166 |issn=0022-5037 }}&lt;/ref&gt;

Civakên rahîban ên îzolekirî tenê cihên parastin û berhevkirina zanîna nivîskî ya berê kombûyî bûn lê di derbarê wan de pir kêm tomarên nivîskî mane. Her çiqas ev li rojhilat, li împeratoriya Bîzansê hatine parastin jî, piraniya wêje, felsefe, bîrkarî (matematîk) û ramanên din ên serdema klasîk ji Ewropaya Rojava winda bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cantor |pêşnav=Norman F. |tarîx=1997-10-01 |sernav=To the Editor |url=https://doi.org/10.1086/ahr/102.4.1300 |kovar=The American Historical Review |cild=102 |hejmar=4 |rr=1300–1300 |doi=10.1086/ahr/102.4.1300 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas împaratoriya Romayê li rojava bi awayekê berdewam paşve çûye jî, kevneşopiyên Romayê û dewleta Romayê di nav împeratoriya Romaya rojhilat de ku wekê împeratoriya Bîzansê jî tê zanîn bi hêz maye ku bi piranî yewnanîaxiv bûn. Di piraniya hebûna xwe de, împeratoriya Bîzansê hêza herî bihêz a aborî, çandî û leşkerî ya Ewropayê bû. Împerator [[Iûstînianos I|Justinian I]] serokatiya serdema zêrîn a yekem a Konstantînopolîsê kiriye ku wî rêziknameyek qanûnî ava kiriye ku bingeha gelek pergalên qanûnî yên nûjen pêk tîne, avakirina Ayasofyayê fînanse kiriye û dêra xiristiyan xistiye bin kontrola dewletê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wortman |pêşnav=Kathryn C. |tarîx=1994 |sernav=Developing Standards for a National Spatial Data Infrastructure |url=https://doi.org/10.1559/152304094782602872 |kovar=Cartography and Geographic Information Systems |cild=21 |hejmar=3 |rr=132–135 |doi=10.1559/152304094782602872 |issn=1050-9844 }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsala 7an û pê ve, ji ber ku Bîzans û farisên sasanî yên cîran ji ber şerên dirêj ku bi sedsalan û dubare yên Bîzans-Sasanî pir lawaz bûn, erebên misilman dest bi êrîş kirina ser axa dîrokî ya Romayê kirine, [[Şam]] û [[Afrîkaya Bakur|Bakurê Afrîkayê]] dagirkirine û êrîşê [[Anatolya]]yê kirine. Di nîvê sedsala 7an de, piştî dagirkirina axa farisan ku ji aliyê misilmanan ve pêk hatiye îslam derbasê herêma [[Qefqasya]]yê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Legvold |pêşnav=Robert |paşnav2=Hunter |pêşnav2=Shireen T. |tarîx=2004 |sernav=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security |url=https://doi.org/10.2307/20034107 |kovar=Foreign Affairs |cild=83 |hejmar=5 |rr=176 |doi=10.2307/20034107 |issn=0015-7120 }}&lt;/ref&gt; Ji xeynê deverên piçûk ên li bakurê rojava (Asturias) û herêmên ku bi piranî baskî yên li Pîreneyan bû, di navbera salên 711 û 720an de piraniya erdên Padîşahiya Vîzîgotîk a Îberyayê ji aliyê misilmanan ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The new Cambridge medieval history |paşnav=McKitterick |pêşnav=Rosamond |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1995 |isbn=978-0-521-36292-4 |cih=Cambridge [GB] }}&lt;/ref&gt; Piştre emewî di şerê Poitiersa sala 732an de ji aliyê serokê frankan [[Charles Martel]] ve hatiye têkbirin ku ev yek pêşveçûna wan a ber bi bakur ve bi dawî kiriye. Li herêmên dûr ên bakurê rojavayê [[Îberya]]yê û Pîreneyên navîn, hêza misilmanan li başûr hema hema nedihat dîtin. Li vir bingehên padîşahiyên xiristiyan ên Asturias, Leon û Galîsyayê hatine avakirin û ji wir ve fetihkirina Nîvgirava Îberyayê dest pê kiriye. Lêbelê ji bo derxistina Mauran ti hewldaneke koordînekirî nehatiye kirin. Padîşahiyên xiristiyan bi giranî li ser şerên xwe yên desthilatdariya navxweyî disekinîn. Di encamê de Reconquista bi qasê heşt sed salan berdewam kiriye ku di vê serdemê de lîsteyek dirêj ji Alfonsos, Sanchos, Ordoños, Ramiros, Fernandos û Bermudoyan bi qasî dagirkerên misilman li dijî dijberên xwe yên xiristiyan şer kirine.

[[Wêne:Europe 843ad viking incursions map.png|thumb|çep|Êrîşên vîkîngan û li gorî peymana Verduna sala 843an dabeşkirina împeratoriya frankan]]
Di serdema tarî de, [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] ketiye bin kontrola gelek eşîrên cihêreng ku êşîrên germanî û slavî bi rêzê ve li ser [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Rojhilat]] desthilatdariyên xwe ava kirine. Di dawiyê de eşîrên frankî di bin serokatiya Clovis I de bûn yek.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=American Universal Geography |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-12-31 |rr=145–168 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674059351-009/html |doi=10.4159/9780674059351-009 }}&lt;/ref&gt; Charlemagne, qiralekî frankî yê xanedana Karolîngî bû ku piraniya Ewropaya Rojava fetih kiribû û di sala 800 de ji aliyê papa ve wekê &quot;[[Împeratorên Romayê yên Pîroz|Împeratorê Romayê yê Pîroz]]&quot; hatiye erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Collaborative Virtual Geographic Environment |paşnav=Gong |pêşnav=Jianhua |weşanger=IGI Global |tarîx=2006 |rr=186–207 |isbn=978-1-59140-845-1 |url=https://doi.org/10.4018/978-1-59140-845-1.ch011 |paşnav2=Lin |pêşnav2=Hui }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema damezrandina Împeratoriya Romayê ya Pîroz di sala 962an de, ku di dawiyê de li ser mîrektiyên almanî yên [[Ewropaya Navendî]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Digital Geographic Interchange Standards |weşanger=Elsevier |tarîx=1991 |rr=151–166 |isbn=978-0-08-040277-2 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-08-040277-2.50016-7 }}&lt;/ref&gt;

[[Ewropaya Rojhilat]] û [[Ewropaya Navendî]] şahidiya avakirina dewletên slavî yên pêşîn û pejirandina xiristiyaniyê ({{nêzîkî}} 1000 {{pz}}) kiriye. Dewleta bihêz a Slaviya Rojava ya Moravya Mezin axa xwe ber bi başûr ve heta Balkanan belav berfireh kiriye û di bin Svatopluk I de gihîşt firehiya xwe ya herî berfireh û ev yek bûye sedema rêze şerên çekdarî yên bi [[Fransaya Rojhilat]] re. Li deverên herî başûr dewletên yekem ên Slavîyên Başûr di dawiya sedsala 7an û 8an de derketin holê û baweriya xiristiyanî qebûl kirine ku di van van dewletan de ew [[Împeratorîya Bulgarî ya Yekem]], Mîrektîya Serbî (paşê Padîşahî û Împeratorî) û Dûkatîya Kroatya (paşê Padîşahiya Kroatya) hebûn. Li rojhilat rûsên kiyevanî ji paytexta xwe li Kiyevê berfireh bûne û di sedsala 10an de bûne dewleta herî mezin a Ewropayê. Di sala 988an de Vladîmîrê mezin xiristiyaniya ortodoksê wekê dînê dewletê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Catholicism &amp; Orthodox Christianity |paşnav=Brown |pêşnav=Stephen F. |weşanger=Chelsea House Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 |çap=3 |cih=New York |paşnav2=Anatolios |pêşnav2=Khaled |series=World religions }}&lt;/ref&gt; Li deverên herî rojhilat Volga [[Bulgaristan]]ê di sedsala 10an de bû dewleteke îslamî lê di dawiyê de piştê çend sedsalan ev dewlet başdarê Rûsyayê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Donovan |pêşnav=Charles |tarîx=2003 |sernav=Chartae Fabrianenses. Commentaries |url=https://doi.org/10.3406/alma.2003.1815 |kovar=Archivum Latinitatis Medii Aevi |cild=61 |hejmar=1 |rr=223–288 |doi=10.3406/alma.2003.1815 |issn=0994-8090 }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn a bilind û dereng ===
[[Wêne:1236-1242 Mongol invasions of Europe.jpg|thumb|400px|Dagirkirina mongolan 1236-1242]]
Heyama di navbera salên 1000 û 1250yê de wekê serdema navîn a bilind tê zanîn û piştre jî heman serdem heta sala 1500an hatiye.

Di serdema navîn a bilind de nifûsa Ewropayê zêdebûneke giring bidest xistiye ku di ronesansa sedsala 12an de gihîştiye hêjmara xwe ya herî zêde. Mezinbûna aborî, ligel nebûna ewlehiya li ser rêyên bazirganiyê yên sereke, rê li ber pêşxistina rêyên bazirganî yên sereke yên li ser peravên [[Deryaya Navîn]] û [[Deryaya Baltîk]]ê vekiriye. Dewlemendî û serxwebûna zêde ya ku ji aliyê hinek bajarên peravê ve hatiye bi dest xistin, li deverên ewropî roleke pêşeng daye komarên deryayî yên Ewropayê.

Serdema navîn li ser axa sereke ji aliyê du astên jorîn ên avaniya civakî ve hatiye kontrol kirin ku ev komên civakî ji esilzade yên ewropî û ji rehîbên ewropî pêk hatiye. [[Feodalîzm]] (serdestiya eşîrî) di serdema navîn a destpêkê de li [[Fransa]]yê pêş ketiye û di demek kurt de li seranserê Ewropayê belav bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic information systems and the problem of ethical action |weşanger=Routledge |tarîx=2008-01-28 |rr=147–158 |isbn=978-0-203-01934-4 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019344-20 }}&lt;/ref&gt; Têkoşîna ji bo bandorê di navbera esilzade û monarşiyê de li Îngilîstanê bûye sedema nivîsandina [[Magna Carta]] û avakirina parlamentoyekê.&lt;ref name=&quot;Gong2006&quot;/&gt; Di vê serdemê de çavkaniya sereke ya çandî dêra katolîk a romayê bû. Bi rêya manastir û dibistanên katedralê, dêr li piraniya Ewropayê berpirsiyarê perwerdehiyê bû.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Papatî di serdema navîn a bilind de gihîşt bilindeya hêza xwe. Di sala 1054an de, perçebûneke rojhilat-rojava Împeratoriya Romayê ya berê ji aliyê dînî ve parçe kiriye ku dêra Ortodoks a rojhilat li împeratoriya Bîzansê û dêra katolîk a Romayê li [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romayê ya Rojava]] maye. Di sala 1095an de papa [[Urban II]] banga sefereke xaçperestan li dijî misilmanên ku [[Orşelîm]]ê û &quot;axên pîroz&quot; dagir kiriye. Li [[Nîvgirava Îberî]], Reconquista bi ketina Granada di sala 1492an de bi dawî bûye û dawî li serweriya îslamî ya heft sedsalî ya li nîvgirava başûrê rojava aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roth |pêşnav=Keven |tarîx=2003 |sernav=Initial Implementation of The National Map |url=https://doi.org/10.1559/152304003100011027 |kovar=Cartography and Geographic Information Science |cild=30 |hejmar=2 |rr=199–202 |doi=10.1559/152304003100011027 |issn=1523-0406 }}&lt;/ref&gt;

Li rojhilat împeratoriya Bîzansê ya ji nû ve vejiyayî giravên [[Girît]] û [[Qibris|Qibrîsê]] ji misilmanan vegerand û [[Balkan]]an ji nû ve fetih kiriye. Konstantînopolîs (Stembola îro) ji sedsalên 9an heta 12an bi nifûsa nêzîkî 400.000 kesî, bajarê herî mezin û bajarên herî dewlemend ê Ewropayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dark Satanic Fields |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2010-10-15 |rr=169–192 |isbn=978-0-674-05935-1 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvjghwzf.11 }}&lt;/ref&gt; Împeratorî piştî şikestina li [[Milazgir]]ê qels bûye û bi talankirina Konstantînopolîsê ku di sala 1204an qewimiye û di dema sefera xaçperestan a çaremîn de ev qelsî zêdetir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Essential World History |url=http://books.google.com/books?id=UJpI18JaEL0C&amp;pg=PA330 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Eli Heckscher, International Trade, and Economic History |paşnav=Findlay |pêşnav=Ronald |weşanger=MIT Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-262-06251-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VOE-sRivB6kC&amp;pg=PA179 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300 : the Crusades : Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith |paşnav=Byfield |pêşnav=Ted |weşanger=Christian History Project |tarîx=2008 |isbn=978-0-9689873-7-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=o8hJgj5q5IEC&amp;pg=PA136 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas di sala 1261ê de Konstantînopolîs hatine vegerandin jî, [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]] di sala 1453an de dema ku Konstantînopolîs ji aliyê xanedaniya osmanî ve hatiye girtin, ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicles |url=http://books.google.com/books?id=Ay0RAQAAMAAJ }}&lt;/ref&gt;

Di sedsalên 11 û 12an de êrîşên berdewam ên eşîrên koçer ên tirk ên wekê peçeneg û kuman-kipçak bûne sedema koçberiyeke mezin a nifûsa slavî ber bi herêmên ewletir û daristanî yên bakur ve û berfirehbûna rûsên kîevan ber bi başûr û rojhilat ve bi awayekê demkî rawestandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm |sernav=В.О. Ключевский. Курс русской истории. Лекция 16 |malper=www.kulichki.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 }}&lt;/ref&gt; [[Mongol]]an di nîvê sedsala 13an de êrîşî Ewropayê kirine û digel nîştimanên xwe yên ku bi piranî wekê tirk ên tatar dihatin nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Short History of the Mongols |paşnav=Lane |pêşnav=George |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2018-01-25 |isbn=978-1-78672-339-0 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/A_Short_History_of_the_Mongols/sbqKDwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Van tataran di 200 salên pêş de bi rêya vasaltiyê li ser mîrektiyên [[Rûsya]]yê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Crisis of Medieval Russia 1200-1304 |paşnav=Fennell |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2014-10-13 |isbn=978-1-317-87314-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books/about/The_Crisis_of_Medieval_Russia_1200_1304.html?id=h2OuBAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Horde: How the Mongols Changed the World |paşnav=Favereau |pêşnav=Marie |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2021-04-20 |isbn=978-0-674-24421-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jKMbEAAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna desthilatdariyên mongolan, di sedsala 14an de yekem dewletên [[Romanya]]yê [[Moldova|Moldavya]] û Walachia (mîrnişînî) derketin holê ku ev herêm di bin kontrola peçeneg û kumanan de bû. [[Mîrektiya Mezin a Moskowê]] bûye mîrektiya serdest a Rûsyayê û di vê pêvajoyê de di dawiya sedsala 15an de dewleteke navendî û otokratîk a Rûsyayê hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of World History |paşnav=Wright |pêşnav=Thomas Edmund Farnsworth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-19-968569-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ |paşnav2=Wright |pêşnav2=Edmund }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882-1996 |paşnav=Dukes |pêşnav=Paul |weşanger=Duke University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-8223-2096-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-K56QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Berxwedana Mezin a li ser [[Çemê Ugrayê]] ku di sala 1480an de pêk hatiye, bi kevneşopî dawiya &quot;serdestiya tataran&quot; li ser Rûsyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Dukes1998&quot;/&gt;

Xelayiya mezin a salên 1315 û 1317an krîza yekem bû ku di dawiya serdema navîn de li Ewropayê qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oglethorpe.edu/faculty/%7Eb_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |sernav=BS Foundations chapter 9 |malper=www.oglethorpe.edu |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2015-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151102090226/http://www.oglethorpe.edu/faculty/~b_smith/ou/bs_foundations_chapter9.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1348 û 1420an de windahiyên herî giran çêbûne ku nifûsa Fransayê ji nîvî, nîvî kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |sernav=Hundred Years’ War: Joan of Arc and the Siege of Orléans » HistoryNet - From the World's Largest History Magazine Publisher |malper=www.historynet.com |roja-gihiştinê=2026-07-22 |roja-arşîvê=2006-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Brîtanyaya serdema navîn di heman heyamê de 95 caran rastê birçîbûnê hatiye û Fransa jî di heman heyamê de ji bandorên 75 birçîbûn an jî zêdetir êş kişandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=famine |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/201392/famine |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ewropa di nîvê sedsala 14an de ji aliyê Mirina Reş ve hatiye wêrankirin ku yek ji pandemiyên herî kujer ê di dîroka mirovahiyê de bû û tê texmînkirin ku tenê li Ewropayê 25 milyon mirov ku ji sêyeka nifûsa Ewropayê ya wê demê bû jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Society |pêşnav=National Geographic |sernav=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos -- National Geographic |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |roja-gihiştinê=2026-07-22 |xebat=National Geographic |ziman=en |roja-arşîvê=2012-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120216182517/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen a despêkê ===
[[Wêne:La scuola di Atene.jpg|thumb|
Li gorî Raphael dibistana Atînayê]]
Ronesansa Ewropayê serdemeke guherîna çandî bû ku li Floransayê derket holê û paşê li seranserê Ewropayê belav bûye. Bilind bûna humanizmeke nû bi vegerandina çavkaniyên klasîk a yewnanî ya jibîrkirî ji pirtûkxaneyên kilîseyan ji bo latînî hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |paşnav=Barrett |pêşnav=Peter |weşanger=A&amp;C Black |tarîx=2004-05-01 |isbn=978-0-567-08969-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fwxViwX6KuMC&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The civilization of the Renaissance in Italy |paşnav=Jacob Burckhardt |weşanger=Penguin Books |tarîx=2004 |isbn=978-0-14-044534-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/civilizationofre00burc_0 }}&lt;/ref&gt; Ronesans di navbera sedsalên 14 û 16an de li seranserê Ewropayê belav bûye ku di bin parastina hevbeş a padîşahî, esilzade, dêra katolîk û çînek bazirganên derketî de, huner, felsefe, muzîk û zanistî geş bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taylor |pêşnav=Robert E. |tarîx=1967-07-01 |sernav=Renaissance Books |url=https://doi.org/10.2307/2859753 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=20 |hejmar=2 |rr=298–316 |doi=10.2307/2859753 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên li Îtalyayê ku di nav de malbata Medici ya bankarên florentînê û papayên li Romayê, hunermendên quattrocento û cinquecento yên berhemdar ên wekê Raphael, Michelangelo û Leonardo da Vinci fînanse kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1966 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346608981371 |kovar=Journal of Geography |cild=65 |hejmar=6 |rr=292–292 |doi=10.1080/00221346608981371 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Andrews |pêşnav=Michael C. |tarîx=1971-07-01 |sernav=Jack Drum's Entertainment as Burlesque |url=https://doi.org/10.2307/2859199 |kovar=Renaissance Quarterly |cild=24 |hejmar=2 |rr=226–231 |doi=10.2307/2859199 |issn=0034-4338 }}&lt;/ref&gt;

Di nîvê sedsala 14an de tevliheviyên siyasî yên di nav dêrê de bûne sedema parçebûna rojava. Di vê heyama 40 salî de, du papa ku yek li Avignon û yek ê din jî li [[Roma]]yê desthilatdariya li ser dêrê îdîa kirine. Her çiqas di sala 1417an de şîzm hatibe çareserkirin jî, otorîteya giyanî ya papatiyê pir zirar dîtibû. Di sedsala 15an de Ewropa dest bi berfirehkirina sinorên xwe yên erdnîgarî kiriye. [[Spanya]] û [[Portûgal]] hêzên deryayî yên herî mezin ên wê demê bûn ku di keşifkirina cîhanê de pêşengî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Penguin history of Europe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=1997 |isbn=978-0-14-026561-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên van hêzan di heman serdemê de gihîştiye nîvkada başûr ê li [[Atlantîkê]] û li serê başûrê [[Afrîkayê]]. [[Krîstofor Kolumbus|Krîstof Kolumbus]] di sala 1492an de gihîştiye cîhana nû û Vasco da Gama di sala 1498an de rêya okyanûsê ber bi rojhilat ve vekirye û okyanûsên Atlantîk û Hindî bi hev ve girêdaye. Ferdinand Magellan ê ji Portugalê hatiye dinê ku di sefereke spanyayî de gihîştiye rojavayê Asyayê û bi rêya okyanûsên Atlantîk û Pasîfîkê gihîştiye wir ku di encamê de yekem gera li dora cîhanê pêk hatiye ku ji aliyê Juan Sebastián Elcano spanyayî (1519–1522) ve hatiye temamkirin. Di demek kurt de, spanyayî û portûgaliyan dest bi avakirina împaratoriyên mezin ên cîhanî yên li Amerîka, Asya, Afrîka û Okyanûsyayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1961 |sernav=Geographic Materials Received |url=https://doi.org/10.1080/00221346108982374 |kovar=Journal of Geography |cild=60 |hejmar=7 |rr=338–338 |doi=10.1080/00221346108982374 |issn=0022-1341 }}&lt;/ref&gt; Fransa, Holenda û Îngilîstanê di demek kurt de împaratoriyên mezin ên kolonyal ava li ser milkên berfireh ên li Afrîka, Amerîka û Asyayê ava kirine. Ev karesata îngilîzî bûye sedem ku fîloya Spanyayê şiyana xwe ya şerkirinê di dehsalên pêş de biparêze. Lêbelê du artmadên din ên Spanyayê (Armadaya 2em a Spanyayê û Armadaya 3em a Spanyayê) nekarîne ku êrîşî Îngilîstanê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Elliott |pêşnav=F L |tarîx=1930-08-15 |sernav=Report on Menthol |url=https://doi.org/10.1093/jaoac/13.3.333 |kovar=Journal of AOAC INTERNATIONAL |cild=13 |hejmar=3 |rr=333–333 |doi=10.1093/jaoac/13.3.333 |issn=0095-9111 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Habsburg dominions 1700.png|thumb|Serdestiyên Habsburg di sedsalên piştî dabeşkirina ji aliyê Charles V yê Împaratoriya Romaya Pîroz. Baregeha leşkerî ya sereke ya Philip II li Ewropayê rêya Spanyayê bû ku ji Holendayê heta Dûkatiya Mîlanoyê dirêj dibû.]]
Hêza dêrê ji aliyê reformasyonê ve zêdetir qels bûye ku di sala 1517an de dest pê kiriye dema ku teologê alman Martin Luther 95 tezên xwe yên ku rexne li firotina endulcansên kiriye bi ser deriyê dêrê ve daliqandiye. Piştre ew di sala 1520an de bi fermana papayî ya Exsurge Domine de ji dêrê hatiye derxistin û peyrewên wî di dîeta Wormsê ya 1521ê de hatine şermezar kirin ku mîrên alman di navbera baweriyên protestan û katolîk de dabeş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Emsley |pêşnav=Michael |tarîx=1995-04-01 |sernav=Review: ''National Geographic Atlas of the World'', by William Graves |url=https://doi.org/10.2307/4449982 |kovar=The American Biology Teacher |cild=57 |hejmar=4 |rr=256–256 |doi=10.2307/4449982 |issn=0002-7685 }}&lt;/ref&gt; Şerên dînî û şer ên din bi protestanîzmê re belav li Ewropayê belav bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.31219/osf.io/cu82k |sernav=New Threat of Culture Wars? The Religious Roots of Public Opinion Polarization on Culture War Issues in Europe |malper=doi.org |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |paşnav=Cely |pêşnav=Tadeas }}&lt;/ref&gt; Talankirina împaratoriyên Amerîkayê rê daye Spanyayê ku ji sedsalekê zêdetir zordariya dînî li Ewropayê fînanse bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Part 1: The Quinta Pars, or the Southern Continent that Never Existed |paşnav=Lois |pêşnav=Carla |weşanger=BRILL |tarîx=2024-12-16 |rr=28–32 |isbn=978-90-04-71500-4 |url=https://doi.org/10.1163/9789004715004_003 }}&lt;/ref&gt; Şerê sîh salan (1618–1648) Împeratoriya Pîroz a Romayê hilweşandiye û piraniya Almanyayê wêran kiriye ku di navbera ji sedê 25 û 40ê nifûsa Almanyayê jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe |sernav=History of Europe {{!}} Summary, Wars, Map, Ideas, &amp; Colonialism {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-06-06 |roja-gihiştinê=2026-07-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê peymana Westfalyayê Fransa li Ewropayê hêzeke serdest bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=GeoInsight |weşanger=CRC Press |tarîx=2001-10-11 |rr=269–290 |isbn=978-0-429-20609-2 |url=https://doi.org/10.1201/b12382-21 }}&lt;/ref&gt; Têkçûna osmaniyan ku di Şerê Viyanayê ya sala 1683an de têk çûye nîşana dawiya dîrokî ya berfirehbûna osmaniyan ber bi Ewropayê ve bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman system |weşanger=Routledge |tarîx=2014-01-14 |rr=65–102 |isbn=978-1-315-84082-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315840826-12 }}&lt;/ref&gt;

Li piraniya Ewropaya Navendî û Ewropaya Rojhilat di sedsala 17an serdema paşketineke giştî pêk hatiye ku herêm di navbera salên 1501 û 1700an de di nav 200 salan de zêdetirî 150 caran xelayî qewimiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm |sernav=Chapter 15: A History of Spain and Portugal |malper=libro.uca.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Food, Famine and Fertilizers |url=https://books.google.com/books?id=juvbIDu9ARIC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt; Ji Yekîtiya Krewo ve (1385) Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî di bin serdestiya Keyaniya Polonya û Dûkiya Mezin a Lîtvanya de bû. Hegemonyaya Dewleta Polonî-Lîtvanî ya berfireh bi wêrankirina ku ji ber Şerê Bakur 1655-1660 û pevçûnên paşê çêbûye bi dawî bûye ku dewlet bi xwe di dawiya sedsala 18an de hate parçekirin û hebûna xwe daye rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660 |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-521-54402-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Routledge |tarîx=2014-06-17 |isbn=978-1-317-88694-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zm3XAwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;

Ji sedsal 15an heya sedsala 18an dema ku xanatên hilweşiyayî yên horda zêrîn ji aliyê Rûsyayê ve hatine fetihkirin, tatarên ji xanata Qirimê gelek caran ji bo dîlgirtina koleyan êrîşî [[Ewropaya Rojhilat]] kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and the Abolition of Slavery |paşnav=Clarence-Smith |pêşnav=W. G. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-522151-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nQbylEdqJKkC }}&lt;/ref&gt; Li rojhilattir horda nogay û xanatê qezax bi sedan salan gelek caran êrîşî herêmên slavîaxêv ên [[Rûsya]] û [[Ûkrayna]]ya hemdem kirine heta ku Rûsyayê berfireh bûye û piraniya bakurê [[Ewrasya]]yê (an jî Ewropaya Rojhilat, [[Asyaya Navendî]] û [[Sîbîrya]]) fetih kiriye.

[[Ronesans]] û monarşên nû destpêka serdema vedîtinê nîşan dane ku serdemek keşf, dahênan û pêşkeftina zanistî qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controversy in Marketing Theory: For Reason, Realism, Truth, and Objectivity |paşnav=Hunt |pêşnav=Shelby D. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2003-02-28 |isbn=978-0-7656-4014-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=07lchJbdWGgC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt; Kesayetiyên girîng ên şoreşa zanistî di sedsalên 16 û 17an de Kopernîk, Kepler, Galîleo û Isaac Newton bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.clas.ufl.edu/ |sernav=People {{!}} College of Liberal Arts and Sciences |malper=people.clas.ufl.edu |roja-gihiştinê=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Peter Barrett, &quot;Bi berfirehî hatiye qebûlkirin ku 'zanista modern' di sedsala 17an de li Ewropayê (ber bi dawiya Ronesansê) derketiye holê û têgihîştineke nû ya cîhana xwezayî daye destpêkirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Barrett2004&quot;/&gt;

=== Sedsalên 18 û 19an ===
[[Wêne:Europe 1815 map en.png|thumb|çep|Sinorên neteweyî yên di nav Ewropayê de ku ji aliyê Kongreya Viyanayê ve hatine destnîşankirin]]
Şerê heft salan dawî li &quot;sîstema kevin&quot; a hevpeymanan li Ewropayê aniye. Di encamê de, dema ku şerê şoreşa amerîkî di navbera 1778 û 1783an de veguherî şerekî cîhanî, Brîtanya dîtiye ku hevpeymaniyeke bihêz a hêzên ewropî li dijî wê ye û ti hevalbendek girîng tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gipson |pêşnav=Lawrence Henry |tarîx=1950-03-01 |sernav=The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754-1763 |url=https://doi.org/10.2307/2144276 |kovar=Political Science Quarterly |cild=65 |hejmar=1 |rr=86–104 |doi=10.2307/2144276 |issn=0032-3195 }}&lt;/ref&gt;

Serdema ronakbîrîyê di sedsala 18an de tevgereke rewşenbîrî ya bihêz bû ku ramanên zanistî û aqilmend pêş xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of eighteenth-century political thought |paşnav=Goldie |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-37422-4 |cih=Cambridge |paşnav2=Wokler |pêşnav2=Robert |series=The Cambridge history of political thought }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographic tongue |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=2004 |rr=255–255 |isbn=978-3-540-00864-4 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/3-540-29668-9_1165 }}&lt;/ref&gt; Nerazîbûna li hemberê yekdestdariya arîstokrasî û rehîban li ser desthilata siyasî li Fransayê bûye sedema şoreşa fransî û damezrandina Komara Yekem ku di encamê de monarşî û gelek ji esilzadeyan di serdema destpêka terorê de winda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution. Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî hatiye ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku di dema şerên napolyonî de, berê ku di sala 1815an de bi şerê waterloo hilweşe, mezin bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 360. }}&lt;/ref&gt; Napoleon Bonaparte piştê şoreşa fransî derdikeve li ser desthilatê û împeratoriya fransî ya yekem ava kiriye ku berê ku di sala 1815an de bi Şerê Waterloo de hilweşe, di dema şerên napolyonî de berfireh bûye û beşên mezin ên Ewropayê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History. Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6. }}&lt;/ref&gt; Serweriya Napolyon bûye sedema belavbûna zêdetir ê îdealên şoreşa fransî ku di nav de dewleta neteweyî û her wiha pejirandina berfireh a modelên rêveberî, qanûn û perwerdehiyê yên fransî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 350. }}&lt;/ref&gt; [[Kongreya Viyanayê]] ku piştî hilweşîna [[Napoleon Bonaparte|Napolyon]] hatiye lidarxistin, li Ewropayê hevsengiyeke nû ya hêzê ava kiriye ku di nav &quot;hêzên mezin&quot; ên wekê Keyaniya Yekbûyî, [[Fransa]], [[Prûsya]], [[Awistirya]] û [[Rûsya]] hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 367. }}&lt;/ref&gt; Ev hevsengî heta şoreşên sala 1848an maye ku di dema wan serhildanên lîberal de ji xeynî Rûsya û [[Keyaniya Yekbûyî]] bandor li tevahiya Ewropayê kiriye. Di dawiyê de ev şoreş ji aliyê hêmanên muhafezekar ve hatine tepeserkirin û di vê heyamê de çend reforman encam dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 371–373. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1859an de Romanya wekê dewletek neteweyî ji mîrekiyên biçûk veguheriye dewleteke mezin. Di sala 1867an de, împaratoriya Awistirya-Mecaristanê hatiye damezrandin û di heman demê de di sala 1871ê de hem [[Îtalya]] û hem jî [[Almanya]] wekê dewletên neteweyî ji mîrektiyên biçûk veguherine dewletên mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Davies, Norman (1996). Europe: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7. }}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de pirsa rojhilat ji dema têkçûna xanedaniya osmaniyan di şerê Rûsya û Tirkiyê (1768–1774) de alozîtir bûye. Ji ber ku hilweşîna xanedaniya osmaniyan nêzîk xuya dikir, dewletên mezin ji bo parastina berjewendiyên xwe yên stratejîk û bazirganî di nav axa osmaniyan de têkoşîna xwe berdewam kirine. Împeratoriya Rûsyayê ji vê paşketinê sûd wergirtiye lê Împeratoriya Habsburg û Brîtanyayê parastina xanedaniya osmanî wekê berjewendiya xwe ya herî baş didîtin. Di vê navberê de şoreşa serbî (1804) û şerê serxwebûna Yewnanistanê (1821) destpêka dawiya desthilatdariya osmanî li balkanan nîşan daye ku bi şerên balkanan an salên 1912-1913an bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=3044&amp;HistoryID=ac79 |sernav=HISTORY OF THE BALKANS |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Naskirina fermî yê mîrektiyên serbixwe yên de facto yên Montenegro, Serbistan û Romanyayê di kongreya Berlîna sala 1878an de pêk hatiye.

[[Wêne:Marshall's flax-mill, Holbeck, Leeds - interior - c.1800.jpg|thumb|çep|Kargeha Templeya Marshallê (1840); Şoreşa Pîşesaziyê li Brîtanyaya Mezin dest pê kir.]]
Şoreşa pîşesaziyê di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê kiriye û li seranserê Ewropayê belav bûye. Dahênan û bikaranîna teknolojiyên nû bûye sedema mezinbûna bilez a bajaran, îstihdameke girseyî û derketina holê ya çîneke karker a nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England. Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3. }}&lt;/ref&gt; Piştre jî di warên civakî û aborî de reform hatine kirin ku di nav de qanûnên pêşîn ên li ser keda zarokan, qanûnîkirina sendîkayan û rakirina koletiyê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism. AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |sernav=Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-27 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li Brîtanyayê, qanûna tenduristiya giştî ya 1875an hatiye pejirandin ku şert û mercên jiyanê li gelek bajarên brîtanî bi giringî baştir kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cheyney |pêşnav=E. P. |tarîx=1927-04-01 |sernav=''History of England''. By &lt;scp&gt;George Macaulay Trevelyan&lt;/scp&gt;. (London and New York: Longmans, Green, and Company. 1926. Pp. xx, 723. 12 s. 6d) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/32.3.570 |kovar=The American Historical Review |cild=32 |hejmar=3 |rr=570–572 |doi=10.1086/ahr/32.3.570 |issn=1937-5239 }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Ewropayê ji dora 100 milyon ê di sala 1700an de di sala 1900an de gihîştiye 400 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=modernization {{!}} Nature, Features, Examples, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/modernization |roja-gihiştinê=2026-07-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xelayiyeke mezin a dawî ku li Ewropaya Rojava hatiye tomarkirin, xelayiya mezin a Îrlendayê, bûye sedema mirin û koçberîya girseyî ya bi milyonan îrlendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Irish Famine |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 19an de bi qasê 70 milyon kes ji Ewropayê koçê koloniyên cihêreng ên Ewropayê ya li derveyê welêt û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=1118_0_5_0 |sernav=The Atlantic: Can the US afford immigration? - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-07-27 |ziman=en-us }}&lt;/ref&gt; Şoreşa pîşesaziyê bûye sedema mezinbûna mezin a nifûsê û rêjeya nifûsa cîhanê ya li Ewropayê dijî li dora sala 1913an gihîştiye bilindeyeke ku ji %25 zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |sernav=Print  - Population Reference Bureau |malper=www.prb.org |roja-gihiştinê=2026-07-27 |roja-arşîvê=2013-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130722202806/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth.aspx?p=1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Sedsala 20an û roja îro ===
[[Wêne:Colonisation 1914.png|thumb|400px|çep|Di sala 1914an de nexşeya împaratoriyên kolonyal ên ewropî yên li seranserê cîhanê]]
Du şerên cîhanî û krîzeke aborî di nîvê yekem ê sedsala 20an de bandora li gelek deverên Ewropayê kiriye. Şerê Cîhanî yê Yekem di navbera salên 1914 û 1918an de pêk hatiye ku bi kuştina Arşîduk Franz Ferdinand ê Awistiryayê ji aliyê neteweperestê yugoslavî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.praguepost.com/world-news/39837-assassin-gavrilo-princip-gets-a-statue-in-sarajevo |sernav=Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo |malper=Prague Post |tarîx=2014-06-28 |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-US |paşnav=Johnston |pêşnav=Raymond }}&lt;/ref&gt; Gavrilo Princip ve pêk hatiye, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 407. }}&lt;/ref&gt; Piraniya welatên ewropî beşdarê vê şerê bûne ku di navbera hêzên Antantê (Fransa, Belçîka, Serbistan, Portûgal, Rûsya, Keyaniya Yekbûyî û paşê Îtalya, Yewnanistan, Romanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê) û hêzên avendî (Awistirya-Macaristan, Almanya, Bulgaristan û Xanedaniya Osmanî) de pêk hatiye. Li seranserê deverên Şerên Yekem ya Cîhanî de zêdetirî 16 milyon sivîl û leşker jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 440. }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1914an heta 1918an zêdetirî 60 milyon leşkerên ewropî ji bo beşdarê şer bibin hatine seferber kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |sernav=The Treaty of Versailles and its Consequences |malper=www.jimmyatkinson.com |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Rûsya ketiye nav şoreşa [[Rûsya]]yê ku monarşiya Tsarîst hatiye hilweşandin û li cihê wê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] ya komunîst hatiye ava kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 480. }}&lt;/ref&gt; û her wiha gelek parêzgehên Rûsyaya berê wekê [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]], wekê welatên nû yên ewropî, serxwebûna xwe bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Heinrich August Winkler (2015). &quot;The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland&quot;. The Age of Catastrophe. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-20489-6. }}&lt;/ref&gt; [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Împeratoriya Awistirya-Mecaristan]] û xanedaniya osmanî hilweşiyane û bûn neteweyên cuda û sinorên gelek neteweyên din ji nû ve hatine xêzkirin. Her wiha di vê heyamê de Kurdistan jî piştê hilweşandina xenadeniya osmaniyan di navbera sê dewletên neteweperest hatiye perçe kirin ku perçe kirina [[Kurdistan]]ê ji bo kurdan bûye sedemên gelek bûyerên dramatîk. Peymana Versaillesê ku di sala 1919an de bi fermî Şerê Cîhanî yê Yekem bi dawî kiriye, li dijî Almanya pir dijwar bû û berpirsiyariya tevahî ya şer xist ser milê wê û cezayên giran li [[Almanya]]yê ferz kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 443. }}&lt;/ref&gt; Hejmara mirinên zêde li Rûsyayê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de (tevî birçîbûna piştê şer) bi tevahî gihîştiye 18 milyon kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940-1945 |paşnav=Harrison |pêşnav=Mark |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2002-07-18 |isbn=978-0-521-89424-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&amp;pg=PA167 }}&lt;/ref&gt; Di salên 1932-1933an de, di bin serokatiya Stalîn de, desteserkirina genim ên ji aliyê rayedarên Sovyetê ve bûye sedema duyemîn birçîbûna Sovyetê ku bûye sedema mirina bi milyonan kesan; kesên ku sax mane rastê zilmê hatine û gelek ji wan ji bo karê bi darê zorê şandine Gulagê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-11-24 |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6179818.stm |roja-gihiştinê=2026-07-29 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Stalîn her wiha berpirsiyarê paqijiya mezin a salên 1937 û 1938an bû ku tê de 681.692 kes hatine bidarvekirin û bi milyonan kes hatine dersînorkirin û sirgûnkirinê deverên dûr ên Yekîtiya Sovyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Companion to Russian History |paşnav=Gleason |pêşnav=Abbott |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2009-04-06 |isbn=978-1-4443-0842-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA373 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history. Harvard University Press. p. 469. ISBN 978-0-674-00473-3. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Serbiancolumnretreat1915.jpg|thumb|Hewldanên şer ên serbî (1914–1918) ku di encama vê şerê de çaryeka ji nifûsa welêt jiyana xwe jidest daye]]
Şoreşên civakî yên ku li Rûsyayê belav bûn piştî şerê mezin tesîr li neteweyên din ên ewropî jî kiriye ku di sala 1919an de, [[Komara Weimarê|Komara Weimarayê]] li [[Almanya]]yê û Komara Yekem a Awistiryayê; di sala 1922an de, hikûmeta faşîst a yek-partî ya Mussolini li Keyaniya Îtalyayê û [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] ya Ataturk alfabeya rojavayî û sekulerîzma dewletê qebûl kirine. Bêîstîqrariya aboriya ku qismî ji ber deynên di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de û 'deynên' ku ji Almanya re çêbibûn, di dawiya salên 1920 û 1930an de li Ewropayê bûye sedema tevliheviyan. Ev bê aramiya aborî û [[qeyrana Wall Streeta]] sala 1929an, bûne sedema depresyona mezin a cîhanî. Bi alîkariya krîza aborî, bêîstîqrariya civakî û gefa komunîzmê, tevgerên faşîst li seranserê Ewropayê pêş ketine û Adolf Hitler hatibû li ser desthilata [[Almanyaya Nazî]].&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Age of Extremes |paşnav=Eric Hobsbawm |weşanger=Vintage |tarîx=1996-02-13 |isbn=978-0-679-73005-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ageofextremeshis00hobs_0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 438. }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1933an de Hitler bûye serokê Almanyayê û dest bi xebata ji bo avakirina Almanyaya Mezin kiriye. Bi xebatên Hîtler Almanya ji nû ve berfireh bûye û di salên 1935 û 1936an de Saarland û Rhineland dîsa ketiye bin desthilatdariya Almanyaya Nazî Di sala 1938an de piştê Anschlussê, Awistirya jî bûye beşek ji Almanyayê. Piştî Peymana Munchena ku ji aliyê Almanya, Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Îtalyayê ve hatiye şanenav kiron, di sala 1938an de Almanya Sudetenlandê ku beşek ji Çekoslovakyayê bû û ji aliyê etnîkî alman ve lê jiyan dikirin, beşdarê axa Almanyayê kiriye. Di destpêka sala 1939an de, mayîna Çekoslovakyayê di navbera Protektoraya Bohemya û Moravyayê de ku ji aliyê Almanya û Komara Slovakyayê ve dihat kontrolkirin, hatiye dabeşkirin. Di wê demê de Keyaniya Yekbûyî û Fransayê jî polîtîkayeke aramîkirinê hilbijartibûn û bi hemam polîtîkayan her dû welatan dihatin birêvebirin.

Bi zêdebûna aloziyên di navbera Almanya û Polonyayê de li ser paşeroja Danzigê, almanan berê xwe dane sovyetan û peymana Molotov-Ribbentrop şanenav kirine ku rê daye sovyetan ku êrîşî dewletên baltîk û hinek beşên [[Polonya]] û [[Romanya]]yê bikin. Almanyayê di 1ê îlona sala 1939an de êrîşî Polonyayê kiriye ku ev yek bûye sedem ku [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] di 3ê îlona sala 1939an de li dijî Almanyayê şer ragihînin û vê yekê jî qada ewropî ya Şerê Cîhanê yê Duyem vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/adolf-hitler |sernav=Adolf Hiter: Rise to Power, Impact &amp; Death |malper=HISTORY |tarîx=2009-10-29 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 465. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War. Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0. }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina Polonyayê ji aliyê [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] ve di 17ê îlonê de hatiye dest pê kirin û di demek kurt de jî Polonya dikeve. Di 24ê îlonê de, Yekîtiya Sovyetê êrîşî welatên baltik û di 30ê mijdarê de jî êrîşî Fînlendayê kiriye ku piştî vê şerê dawî li dîjî artêşa sor şerê zivistana wêrankar hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.warhistoryonline.com/war-articles/winter-war-finland.html |sernav=The Winter War - When the Finns Humiliated the Russians {{!}} War History Online |malper=warhistoryonline |tarîx=2015-08-18 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Massari |pêşnav=Ivano }}&lt;/ref&gt; Brîtanî hêvî dikir ku li Narvikê dakevin û leşkeran bişînin ku alîkariya [[Fînlenda]]yê bikin lê armanca wan a sereke di daketinê de dorpêçkirina Almanyayê û qutkirina çavkaniyên Skandînavyaya ji bo almanan bû. Di heman demê de, Almanya leşkerên xwe şandine Danîmarkayê. Şerê xapînok berdewam kiriye.

Di gulana sala 1940an de Almanyayê bi rêya welatên nizm re êrîşî Fransayê kiriye û Fransa di meha hezîrana sala 1940an de radestê Almanyayê dibe. Heta meha tebaxê, Almanya dest bi êrîşeke bombebaranê li dijî Keyaniya Yekbûyî kiribû lê nekarîbû Brîtanîyan razî bike ku xwe radestê Almanyayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 510. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1941ê de Almanya di Operasyona Barbarossayê de êrîşî Yekîtiya Sovyetê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 532. }}&lt;/ref&gt; Di 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de, êrîşa Japonyaya li ser Pearl Harborê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wekê hevalbendên Împeratoriya Brîtanî û hêzên din ên hevalbend kişandiye nava şer.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 511. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 519. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|
Di sala 1945an de &quot;sê mezin&quot; li Konferansa Yaltayê; rûniştî (ji çepê ve): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt û Joseph Stalin]]
Piştê Şerê Stalingrada sala 1943an, êrîşa Almanya ya li ser Yekîtiya Sovyetê veguheriye şerekê bêdawî. Şerê Kurskê ku mezintirîn şerê tankan ê dîrokê bû, êrîşa dawî ya mezin a alman bû ku li eniya rojhilat pêk hatibû. Di meha hezîrana sala 1944an de, hêzên brîtanî û amerîkî di daketina D-Day de êrîşî Fransayê kirine û eniyek nû yê şer li dijî Almanyayê vekirine. Berlîn di dawiyê de di sala 1945an de ketiye û Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê bi dawî bûye. Ev şer di dîroka mirovahiyê de şerekî herî mezin û wêrankar bû ku li seranserê cîhanê bûye sedema 60 milyon kesan. Di encama Şerê Cîhanê yê Duyemîn de zêdetirî 40 milyon mirov li Ewropayê mirine ku di nav de di navbera 11 û 17 milyon kes hebûn ku di dema Holokostê de mirine. Li Yekîtiya Sovyetê di dema şer de nêzîkî 27 milyon kes (bi piranî sivîl) jiyana xwe jidest dane ku ev jî nêzîkî nîvê hemî qurbaniyên Şerê Cîhanê ya Duyemîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-05-09 |sernav=Leaders mourn Soviet wartime dead |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, li Ewropayê zêdetirî 40 milyon penaber hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/media/state-worlds-refugees-2000-fifty-years-humanitarian-action-chapter-1-early-years |sernav=The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action - Chapter 1: The early years |malper=UNHCR |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmreview.org/destination-europe/bundy/ |sernav=Migrants, refugees, history and precedents |malper=Forced Migration Review |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=REFUGEES: Save Us! Save Us! |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920455-2,00.html |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=TIME.com }}&lt;/ref&gt; Piştî şer çend dersînorkirinên li Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat pêk hatiye ku bi tevahî nêzîkî 20 milyon kes ji cih û warên xwe hatine kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schechtman |pêşnav=Joseph B. |tarîx=1953 |sernav=Postwar Population Transfers in Europe: A Survey |url=https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-politics/article/abs/postwar-population-transfers-in-europe-a-survey/5E43113E237E96F7E9CDC5667ACF2B92 |kovar=The Review of Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=151–178 |doi=10.1017/S0034670500008081 |issn=1748-6858 }}&lt;/ref&gt;

Şerê Cîhanî yê Yekem û bi taybetî jî Şerê Cîhanî yê Duyem, girîngiya Ewropaya Rojava di karûbarên cîhanî de kêm kiriye. Piştê Şerê Cîhanî yê Duyem nexşeya Ewropayê di Konferansa Yaltayê de ji nû ve hate xêzkirin û bûye du blok ku welatên rojavayî û bloka rojhilatî ya komunîst ku paşê ji aliyê Winston Churchill ve wekê &quot;perdeya hesinî&quot; hate binavkirin, ji hev hatiye dabeşkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Ewropaya Rojava hevpeymaniya NATOyê damezrandine û paşê jî Yekîtiya Sovyetê û Ewropaya Navîn Pakta Warşovayê damezrandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 530. }}&lt;/ref&gt; Piştê Şerê Cîhanê yê Duyemîn, bajarên girîng ên Berlîn û Trieste bûn ku bi vî awayî Herêma Azad a Trieste ku di sala 1947an de bi Neteweyên Yekbûyî re hatibû damezrandin, di salên 1954 û 1975an de hatiye hilweşandin. Dorpêça Berlînê di salên 1948 û 1949an de û avakirina Dîwarê Berlînê di sala 1961an de yek ji krîzên mezin ên navneteweyî yên Şerê Sar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jessica Caus &quot;Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg&quot; In: Die Welt 4 August 2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Karlo Ruzicic-Kessler &quot;Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World&quot;, In: Journal of European Integration History, (2/2014). }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Christian Jennings &quot;Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War&quot;, (2017), pp 244. }}&lt;/ref&gt;

Du hêzên nû yên mezin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di şerekî sar ê pêncî salî de asê mane ku navenda şer li ser belavbûna çekên atomî bû. Di heman demê de dekolonîzasyon ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem de dest pê kiribû, hêdî hêdî bûye sedema serxwebûna piraniya koloniyên ewropî yên li [[Asya]] û li [[Afrîka]]yê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 534. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Flag of Europe.svg|thumb|Ala Ewropayê ku di sala 1955an de ji aliyê Konseya Ewropayê ve wekê ala tevahiya Ewropayê hatiye pejirandin]]
Di salên 1980î de reformên Mikhail Gorbachev û tevgera Piştgiriyê li Polonyayê sîstema komunîst a berê hişk qels kirin. Vekirina perdeya hesinî li pîknîka pan-ewropî piştre reaksiyoneke zincîrî ya aştiyane daye destpêkirin ku di dawiya de bloka rojhilat, peymana Warşovayê û dewletên din ên komunîst hilweşiyane û Şerê Sar bi dawî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) In: Die Presse 16 August 2018. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows&quot; (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), In: FAZ 19 August 2009. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010. }}&lt;/ref&gt; Piştê hilweşîna sembolîk a dîwarê Berlînê di sala 1989an de, Almanya ji nû ve hatiye yekkirin û nexşeyên Ewropaya Navîn û Rojhilat careke din ji nû ve hatine xêzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). }}&lt;/ref&gt; Vê yekê têkiliyên çandî û aborî yên kevin ên berê qutbûyî gengaz kiriye û bajarên berê yên dûrî hev ên wekê Berlîn, Prag, Viyana, Budapeşt û Trieste niha, dîsa li navenda Ewropayê bûn.&lt;ref name=&quot;Eric1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Padraic Kenney &quot;A Carnival of Revolution: Central Europe 1989&quot; (2002) pp 109. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Michael Gehler &quot;Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa&quot; In: Die Presse 19.11.2015. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Robert Stradling &quot;Teaching 20th-century European history&quot; (2003), pp 61. }}&lt;/ref&gt;

Piştê Şerê Cîhanî yê Duyemîn, entegrasyona ewropî jî zêde bû. Di sala 1949an de, piştî gotareke Sir Winston Churchill, Konseya Ewropayê bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar hatiye damezrandin. Ev konsey ji xeynî Belarûs, Rûsya û Bajarê Vatîkanê, hemî dewletên ewropî vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |sernav=History of the European Union – 1945-59 {{!}} European Union |malper=european-union.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.themoscowtimes.com/2022/03/10/russia-quits-europes-rule-of-law-body-sparking-questions-over-death-penalty-a76854 |sernav=Russia Quits Europe’s Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty |malper=The Moscow Times |tarîx=2022-03-10 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Moscow }}&lt;/ref&gt; Peymana Romayê ya sala 1957an civata aborî ya Ewropayê di navbera şeş dewletên Ewropaya Rojava de bi armanca siyaseteke aborî ya yekgirtî û bazareke hevpar ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 536. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1967an de, Yekîtiya Ewropî (EEAC), Civaka Komir û Pola ya Ewropî û Euratomê, Civaka Ewropî ava kirine ku di sala 1993an de veguheriye [[Yekîtiya Ewropayê]]. Yekîtiya Ewropayê parlamento, dadgeh û bankeke navendî ava kiriye û euroyê wekê pereyeke yekgirtî daye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 537. }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 2004 û 2013an de welatên Ewropaya Navendî dest bi tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê kirine ku di encamê de yekitî berfireh bûye û bi vê yekîtiyê 28 welatên ewropî careke din dîsa Ewropayê kiriye navendeke mezin a aborî û siyasî ya bi hêz.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic, 535. }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de, piştê giştpirsiya hezîrana 2016an ji endametiya Yekîtiya Ewropayê derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2020-01-31 |sernav=Brexit: UK leaves the European Union |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51333314 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Şerê Rûsya-Ûkraynayê piştî dagirkirina Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di 24ê sibata 2022an de bi awayekî berbiçav zêde bûye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn û Şerên Yugoslavyayê vir ve krîza herî mezin a mirovî û penaberî ya li Ewropayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html |sernav=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II |malper=EL PAÍS English |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en |paşnav=Costa |pêşnav=Antonio Pita, Raúl Sánchez }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/ |sernav=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s? |malper=British Future |tarîx=2022-03-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en-GB |paşnav=Ballinger |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Europe topographic map 2024.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.]]
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa [[Ewrasya]]yê vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |sernav=Europe - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2025-09-27 |roja-arşîvê=2009-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091028013857/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761570768/Europe.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Why Europe works - FT.com |url=http://www.ft.com/cms/s/2/51dd9432-db03-11e3-8273-00144feabdc0.html |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Financial Times |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê li rojava ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê û li aliyê başûr jî ji [[Deryaya Navîn|Deryayên Navîn]], [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê]] pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Europe {{!}} continent |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe |roja-gihiştinê=2025-09-27 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji [[Alp]]ên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê [[Deşta mezin a Ewropayê]] tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê [[Almanya]]yê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlandayê]] dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya [[Norwêc]]ê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna [[Ewropaya Navendî]] bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî [[Îslenda|Îzlanda]], [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] û [[Îrlenda]] rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. [[Volga]] û [[Çemê Dunayê|Duna]] du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. [[Avşira Renê]] ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.
=== Avhewa ===
[[File:Vegetation Europe.png|thumb|çep| Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
&lt;br/&gt;
{{legend|#9fd6c9|Tundra}}
{{legend|#a7bddb|Tundraya alpîn}}
{{legend|#006d64|Taîga}}
{{legend|#3c9798|Daristanên çiyayî}} &lt;br/&gt;
{{legend|#a4e05d|Daristana pelfireh a avhewaya nerm}}
{{legend|#907699|Daristanên Deryaya Navîn}}
{{legend|#f7ec6f|Stepên hênik}}
{{legend|#9b8447|Stepên zuha}}]]

Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke [[okyanûs]]ê ye ku ava germ ji [[kendava Meksîkê]] bi ser [[Okyanûsa Atlantîk]] re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldbook.com/wb/Students?content_spotlight/climates/european_climate |sernav=European Climate {{!}} Picture of Europe Climate Map {{!}} World Book Encyclopedia |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê &quot;herikîna kendavê&quot; bi navê &quot;germkirina navendî ya Ewropayê&quot; hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê germahiya navînî ya salê li [[Aveiro]] 16&amp;nbsp;°C e lê bajarê [[New York City|New Yorkê]] ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13&amp;nbsp;°C e. [[Berlîn]], [[Almanya]]; [[Calgary]], [[Kanada]]; û [[Irkutsk]] ku li başûrê rojhilatê [[Rûsya]]yê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8&amp;nbsp;°C ji germahiya [[Calgary|Calgariyê]] û bi qasî 22&amp;nbsp;°C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Girseya avê [[Deryaya Navîn]] ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a [[Deryaya Adriyatîk]]ê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê [[avhewaya okyanûsî]] serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e û di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir dibe. Ava Deryaya Navîn ji Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsê serdest û li rojhilat jî ev heman avhewaya bandor xwe winda dike. Ev avhewa dikare bi tabloya jêrîn a germahiyên navînî li cihên ku bi qasê li dû firehiya 64, 60, 55, 50, 45 û 40an in, were nîşandan. Ev avhewa bi gelemperî li deverên nizm ên nêzîkî deryayê ye.

=== Guherîna avhewayê ===
[[Wêne:Increase of average yearly temperature in Europe (1900-2017).png|thumb|çep|Zêdebûna germahiya navînî ya salane (2000–2017) li ser navînîya sedsala 20an li bajarên bijartî yên Ewropayê]]
Li gorî astên berî pîşesaziyê, guherîna avhewayê germahiyê li Ewropayê (2022) bi qasê 2.3&amp;nbsp;°C zêde bûye. Ewropa parzemîna herî zêde yê cîhanê ye ku bi awayekê bi lez germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-impacts-scar-europe-increase-renewables-signals-hope-future |sernav=Climate change impacts scar Europe, but increase in renewables signals hope for future |malper=World Meteorological Organization |tarîx=2023-06-20 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Avhewaya Ewropayê ji ber çalakiyên antropojenîk germtir dibe. Li gorî pisporên avhewayê yên navneteweyî, ji bo pêşîgirtina li encamên herî xeternak ên guherîna avhewayê, bêyî kêmkirina belavbûna gazên serayê ku ev dikare beriya sala 2050an biqewime, divê bilindbûna germahiya gerdûnî ji 2&amp;nbsp;°C derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata |sernav=Database |malper=climate-adapt.eea.europa.eu |tarîx=2016-06-07 |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carter |pêşnav=Jeremy G |tarîx=2011-05-01 |sernav=Climate change adaptation in European cities |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877343510001545 |kovar=Current Opinion in Environmental Sustainability |cild=3 |hejmar=3 |rr=193–198 |doi=10.1016/j.cosust.2010.12.015 |issn=1877-3435 }}&lt;/ref&gt; Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike û rêjeya û cewherê bandorên wê li seranserê parzemînê diguhere. Guherîna avhewayê bandorên xwe li ser hemî herêmên Ewropayê dike, rêje û vegira bandorên guherîna avhewa li seranserê parzemînê diguhere.

Bandorên li ser welatên Ewropayê germbûna hewayê û zêdebûna pirbûn û zexta hewaya ekstrem ên wekê pêlên germê ne ku xetereyên tenduristiyê û bandorên wan li ser ekosîsteman hene. Her çiqas Yekîtiya Ewropayê û hikûmetên çend welatan planên ji bo pêkanîna kêmkirina guherîna avhewayê û veguheztina enerjiyê di sedsala 21ê de destnîşan kiribin jî, Peymana kesk a ewropî yek ji van e ku welatên ewropî beşdarên sereke yên belavbûna sereke yên gazên serayê ne.
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Europe geological map-en.jpg|thumb|Jeolojiya rûberî ya Ewropayê]]
Dîroka jeolojîk a Ewropayê vedigere heta avakirina Mertala Baltîk ([[Fennoscandia]]) û kratona Sarmatian e ku her du jî bi qasî 2,25 milyar sal berê û piştre mertala Volgo-Uralia hatiye ku her sê bi hev re rê li ber kratona Ewropaya Rojhilat (≈ Baltica) vekirine ku beşek ji superparzemîna [[Kolombiya]]yê bû. Nêzîkî 1,1 milyar sal berê [[Baltîka]] û [[Arktîka]] (wekê beşek ji bloka [[Lorentya]]) bi Rodînya ve hatine yek kirin ku paşê nêzîkî 550 milyon sal berê ji nû ve parçe bûne û wekê Baltîka ji nû ve ava bûne. Nêzîkî 440 milyon sal berê [[Ewroemarîka]] ji Baltîka û ji Lorentyayê pêk hatiye û yekbûneke din ê bi [[Gondwana]] re jî bûye sedema çêbûna Pangeayê. Nêzîkî 190 milyon sal berê, Gondwana û Laurasya ji ber firehbûna Okyanûsa Atlantîkê ji hev veqetiyane. Di dawiyê de û di demek kurt de piştî wê, Laurasya dîsa ji hev veqetiyaye ku veguheriye Lorentya (Amerîkaya Bakur) û parzemîna Ewrasyayê. Girêdana bejayî di navbera herduyan de bi rêya [[Grînlenda|Grînlendê]] demek dirêj berdewam kiriye ku bûye sedema danûstandina cureyên heywanan. Ji dora 50 milyon sal berê ve, bilindbûn û daketina asta deryayê awayê rastîn ê Ewropayê û girêdanên bi parzemînan ên wekê parzemîna [[Asya]]yê diyar kiriye. Awayê niha yê Ewropayê vedigere dawiya [[serdema Tersîyerê]] ku nêzîkê pênc milyon sal berê niha bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106055 |sernav=Europe --         Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Jeolojiya Ewropayê pir cihêreng û tevlihev e ku bûye sedema cûrbecûr jingeha li seranserê parzemîna Ewropayê ku ji çiyayên bilind ên Skotlendê bigire heya deştên bilind ên Mecaristanê girtiye nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20190811131707/http://www.soton.ac.uk/~imw/jpg/eurogy.jpg |sernav=Geology map of Europe }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiya herî girîng a Ewropayê dikotomiya di navbera bilindahî û çiyayî yên başûrê Ewropayê û deşteke bakur a fireh e ku bi qismî di bin avê de maye ku li rojava ji Îrlendayê bigire heta çiyayên Ûralê li rojhilat dirêj dibe, deşt e. Ev deşt ji aliyê her dû rêzeçiyayên [[Pîrenê]] û [[Alp]]/[[Karpatan]] ve ji hev hatine dabeşkirin. Deştên bakur li rojava bi çiyayên [[Skandînavya]]yê û beşên çiyayî yên giravên brîtanî ve hatine sinordarkirin. Çavkaniyên sereke yên avên tenikên ku beşên deştên bakur di bin avê de digirin [[Deryaya Keltî]], [[Deryaya Bakur]], [[Deryaya Baltîk]]ê û [[Deryaya Barents]]ê ne.

Deşta bakur parzemîna jeolojîk a kevin a Baltîkayê vedigire û ji ber vê yekê dikare ji aliyê jeolojîk ve wekê &quot;parzemîna sereke&quot; were hesibandin ku di heman demê de bilindahiyên periferîk û herêmên çiyayî yên li başûr û rojava perçeyên ji parzemînên din ên jeolojîk pêk tînin. Piraniya jeolojiya kevintir a rojavayê Ewropaya berê, wekê beşek ji mîkroparzemîna kevnar a [[Avalonya]] hebû.
=== Flora ===
[[Wêne:Europe land use map.png|thumb|Nexşeya bikaranîna erdê Ewropayê. Erdên çandiniyê yên çandiniyê (zer), daristan (kesk tarî), mêrg (kesk vekirî) û tundra, an jî zozan, li bakur (zer tarî).]]
Ji ber ku bi hezaran salan e li kêleka gelên çandiniyê dijîn, heywan û nebatên Ewropayê ji ber hebûn û çalakiyên mirovan bandorek kûr li ser wan çêbûye. Ji xeynî Fennoscandia û bakurê Rûsyayê, niha li Ewropayê, ji xeynî gelek parkên neteweyî, çend deverên çolî yên destnedayî hene. Veşartina nebatên xwezayî ya sereke yê li Ewropayê daristanên tevlihev in. Şert û mercên mezinbûnê pir guncaw in. Li bakur, Herikîna Kendavê û Derbasbûna Atlantîka Bakur parzemînê germ dike. Başûrê Ewropayê xwedî avhewayeke germ e lê ev avhewa nerm e. Qûntarên çiyayan jî bandorê li şert û mercan dikin. Hinek ji van, wekê Alp û Pîrenê ber bi rojhilat-rojava ve ne û bûne sedem ku bayên gur ên avê ji okyanûsê ber bi hundir ve werin. Çiyayên din ber bi başûr-bakur ve ne (Çiyayên Skandînavyayê, Dînarîd, Karpat, Apenîn) û ji ber ku baran bi piranî li aliyê çiyayan dibare ku ber bi deryayê ve ye, daristan li vî aliyê baş şîn bûne lê li aliyê din, şert û merc ên vê yekê zêde guncaw nînin. Çend goşeyên parzemîna Ewropayê di demekê de ji aliyê ajalan ve nehatine çêrandin û birîna jîngeha daristanên berî çandiniyê bûye sedema têkçûna ekosîstemên nebat û ajalan ên resen. Rûbera daristanên seretayî li Ewropayê bi rêjeya navînî ya salane ya 1990-2000 191 000 hektar, di salên 2000-2015 217 000 hektar û di salên 2015-2025 153 000 hektar zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en }}&lt;/ref&gt;

Dibe ku heya roja îro carekê ji sedî 80 heta 90ê axa Ewropayê bi daristanan ve hatibe nixumandin ku ev daristan ji Deryaya Navîn heya [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.saveamericasforests.org/europages/history&amp;geography.htm |sernav=European Forests |malper=www.saveamericasforests.org |roja-gihiştinê=2026-07-31 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas zêdetirî nîvê daristanên resen ên Ewropayê di nav sedsalan de ji ber birîna daristanan winda bûne jî, hê jî ji çaryeka erdê Ewropayê daristan e ku bi şêwazên daristanên pelfireh û daristanên tevlihev in ku di nav de taygayên Skandînavya û Rûsyayê, daristanên baran ên tevlihev ên Qefqasyayê û daristanên berûyên Corkê yên li rojavayê Deryaya Navîn hene. Lêbelê ji ber ku ev zûtir mezin dibin, di gelek rewşan de çandiniyên konîferan cihê daristanên xwezayî yên tevlihev ên resen girtine. Di roja îro de ev çandiniyên konîferan deverên berfireh ên erdê vedigirin lê ji bo gelek cureyên daristanên ewropî yên ku dijîn, jîngehên hejartir pêşkêş dikin ku hewceyê tevliheviyeke ji cureyên daran û avaniya daristana cihêreng in. Rêjeya daristanên xwezayî li Ewropaya Rojava tenê ji %2-3 an kêmtir e lê li Rojavayê Rûsyayê ev rêje ji %5-10 ye. Welatê Ewropayê yê ku rêjeya herî kêm a qada daristanî lê heye [[Îslenda]] ye (%1) û di heman demê de welatê herî daristanî jî Fînlenda ye ku ev rêje gihiştiye ji %77an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web.archive.org/web/20080624190612/http://www.mcpfe.net/system/files/u1/publications/pdf/state_of_europes_forests_2007.pdf |sernav=State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe }}&lt;/ref&gt;

Li Ewropaya hênik daristanên tevlihev ên bi darên pelfireh û darên pelderzî serdest in. Cureyên herî girîng li [[Ewropaya Navendî]] û li [[Ewropaya Rojava]] darên behîv û darên berû ne. Li bakur, tayga daristaneke tevîhev a çamê ye; li bakurtir li [[Rûsya]]yê û bakurê dûr ê Skandînavyayê, tayga dema ku Arktîkê nêzîk dibe cihê xwe dide tundrayê. Li [[Deryaya Navîn]] gelek darên zeytûnê hatine çandin ku bi awayekê baş li gorî avhewaya wê ya hişk hatine adaptekirin; Çiprisê Deryaya Navîn li başûrê Ewropayê jî bi berfirehî hatiye çandin. Herêma nîv-hişk a Deryaya Navîn gelek daristanên deviyan vedigire. Deştên teng ê rojhilat-rojavaya çîmenên Ewrasyayê (step) ji Ûkraynaya û başûrê Rûsyayê ber bi rojava ve dirêj dibe û li Mecaristanê diqede û li bakur jî derbasê taygayê dibe.
=== Fauna ===
[[Wêne:Europe biogeography countries en.svg|thumb|Herêmên biyoerdnîgariyên Ewropayê û herêmên sinor ên Ewropayê]]
Qeşagirtin di serdema qeşayê ya herî dawî de û hebûna mirovan bandor li belavbûna faunaya ewropî kiriye. Her çiqas ajal hebin jî, li gelek deverên Ewropayê piraniya ajalên mezin û cureyên nêçîrvanên sereke heta ku xilas bûne hatine girtin. Mamûtê bi hirî berî dawiya serdema Neolîtîkê de tune bûye. Di roja îro de li Ewropayê gur (goştxwer) û hirç (hemîxwer) hebûna wan di bin metirsiyê de ye. Berê ew li piraniya deverên Ewropayê dihatin dîtin. Lêbelê birîna daristanan û nêçîrvanî bûne sedema ku ev heywan hê jî zêdetir paşve vekişin. Di serdema navîn de jîngeha hirçan tenê bi çiyayên kêm-daristanê yên ku hirç nikarin xwe bigihîjin van deveran maye.

Di roja îro de hirça qehweyî bi giranî li nîvgirava Balkanan, Skandînavyayê û Rûsyayê dijî. Hejmareke piçûk ê ji van hirçan li welatên din ên li seranserê Ewropayê jî (Awistirya, Pîrenê û hwd.) dijîn lê li van deveran nifûsa hirçên qehweyî ji ber wêrankirina jîngeha wan perçe perçe û kêm e. Di heman demê de hirçên polarî (hirçê spî) li Svalbardê ku giraveke Norwêcê ye û li bakurê Skandînavyayê ye, dikarin werin dîtin. Gur ku piştî hirçê qehweyî duyem nêçîrvanê herî mezin ê Ewropayê ye, bi giranî li Ewropaya Navendî û li Ewropaya Rojhilat û li Balkanan tê dîtin û çend ref ên guran jî li deverên Ewropaya Rojava (Skandînavya, Spanya, hwd.) hene.

Goştxwerên din pisîka kovî ya ewropî, roviya sor û roviya arktîk, keftarê zêrîn, cureyên cuda yên kûze (marten), kirpizê ewropî, cureyên cuda yên xijende (wek marên margîs û marên giyayî) û amfîbî û her wiha çûkên cuda (qund, baz û çûkên din ên nêçîrvan) ne.

Gihaxwerên girîng ên ewropî şemalok, kurmik, masî, çûk û memikên cûda, guştxwar, xezal, beraz û marmot ên li çiyayan dijîn, pezkovî û ajalên din in. Gelek kêzik û perperoka kîsoya piçûk, zêdeyî li biyolojîk cihêrengiya Ewropayê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bryant |pêşnav=Simon |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Chris |paşnav3=Bale |pêşnav3=Jeffrey |tarîx=1997 |sernav=Nettle‐feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution |url=https://resjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |kovar=Ecological Entomology |ziman=en |cild=22 |hejmar=4 |rr=390–398 |doi=10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x |issn=0307-6946}}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==

== Dabeşkirin ==
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Navendî}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojava}}
{{Gotara bingehîn|Ewropaya Rojhilat}}

== Gelhenasî ==
{{Gotara bingehîn|Ewropî}}

=== Ziman ===

=== Dîn ===

== Siyaset ==
{{Gotara bingehîn|Yekîtiya Ewropayê}}

== Dewletên Ewropayê ==
{{Nexşeya Ewropayê}}

Li Ewropa ev dewlet hene:

* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Albanya}}
* {{Ala|Andorra}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Bosniya û Herzegovîna}}
* {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
* {{Ala|Bulgaristan}}
* {{Ala|Çekya}}
* {{Ala|Danîmarka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îslenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kosovo}}
* {{Ala|Kroatya}}
* {{Ala|Makedonya}}
* {{Ala|Letonya}}
* {{Ala|Liechtenstein}}
* {{Ala|Lîtvanya}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Mecaristan}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Moldova}}
* {{Ala|Monako}}
* {{Ala|Montenegro}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Norwêc}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Polonya}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Romanya}}
* {{Ala|Belarûs}}
* {{Ala|San Marîno}}
* {{Ala|Swêd}}
* {{Ala|Swîsre}}
* {{Ala|Serbistan}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}
* {{Ala|Ûkrayna}}
* {{Ala|Vatîkan}}
* {{Ala|Yewnanistan}}

=== Welatên din ===
Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* {{Ala|Rûsya}}
* {{Ala|Tirkiye}}
* {{Ala|Qazaxistan}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Ermenistan}}
* {{Ala|Azerbaycan}}
* {{Ala|Gurcistan}}

== Dirav (pere) ==
[[Ewro]] navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):
* {{Ala|Almanya}}
* {{Ala|Awistriya}}
* {{Ala|Belçîka}}
* {{Ala|Estonya}}
* {{Ala|Fînlenda}}
* {{Ala|Fransa}}
* {{Ala|Holenda}}
* {{Ala|Îrlenda}}
* {{Ala|Îtalya}}
* {{Ala|Kîpros}}
* {{Ala|Lûksembûrg}}
* {{Ala|Malta}}
* {{Ala|Portûgal}}
* {{Ala|Slovakya}}
* {{Ala|Slovenya}}
* {{Ala|Spanya}}

Wekî din Euro li paş [[dolar]]ên [[DYA]] duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

== Binêre ==
* [[Êvaristan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Europe}}
{{Wîkîferheng-biçûk|Ewropa}}
{{Wikiatlas|Europe}}
* [http://www.etymonline.com/index.php?search=europe&amp;searchmode=none Etîmolojiya peyva &quot;Ewropa&quot;]

{{Parzemîn}}
{{Dewletên Ewropayê}}
{{YE}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ewropa| ]]
[[Kategorî:Parzemîn]]</text>
      <sha1>97zdix2o86e7fjayy86cr0djevf05v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anton Çexov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7350</id>
    <revision>
      <id>2082475</id>
      <parentid>1876955</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T16:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Edalet Simko</username>
        <id>172679</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>2082475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16823" sha1="0w8nxgx8bsr75zo5kz75jbaptsc3mys" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Anton Pavlovîç Çexov
| navê_rastî         = Антон Павлович Чехов
| wêne               = Anton Pavlovich Chekhov.jpg
| şanenav            = Подпись Антон Чехов.png
| roja_jidayikbûnê   = [[29ê kanûna paşîn]] [[1860]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Taganrog]] ([[Împeratoriya Rûsî]])
| roja_mirinê        = [[15'ê tîrmehê]] [[1904]]
| cihê_mirinê        = [[Badenweiler]] ([[Împeratoriya Almanî]])
| pîşe               = Dramnivîs, şanonivîs  , bijîjk
}}
'''Anton Pavlovîç Çexov''' (bi [[rûsî]]: Анто́н Па́влович Че́хов, ''Anton Pavlovich Chekhov''), [[29ê kanûna paşîn]] a 1860î li [[Taganrog]]ê ([[Împeratoriya Rûsî]]) - [[15'ê tîrmehê|15'ê tîrmeha]] 1904an li [[Badenweile]]rê ([[Împeratoriya Almanî]]), [[bijîşk]], [[şanonivîs]] û [[çîroknivîs]]ekî [[rûs]] e.

Ta niha gelek [[çîrok]]ên wî bi [[kurdî]] jî derketine. Yek jê [[Keşîşê Reş]] e ku Hisên Mihemed ([[Husein Muhammed]]) wergerandiye kurdî.

== Kurtejiyan ==
=== Zarokatî ===

Malbata Çêxov ji gundê Voroneyê ye. Kalê wî xulamê mîrekî bi navê Çertkov bû. Lê ji ber baqilî û jîriya xwe di demeke kurt de, li kêleka Donê, li wargeha mîrekî dewlemend dibe kûxa, pera dide ser hev û di sala 1841 de azadiya xwe û her sê lawên xwe dikire. Kurê xwe î bi navê Pavel Yegorîç Çêxov wek şagirtekî dişîne Taganrogê ba bazirganekî bi navê Kobîlîn. Pavel Yegorîç heta demeke dûr û dirêj jî, li ba Kobîlîn şagirtiyê dike. Û di sala 1857 de li Taganrogê ji xwe re dikanekê vedike û bi Yevgenya Yakolevnayê re dizewuce. Anton Pavlovîç Çêxov î nivişkar di 17 çileyê pêşîna sala 1860 de ji diya xwe dibe. Wek malbat, Çêxov xwedî çar bira û xwengekê ye. Di binê maxên xaniyekî de hemî jî bi hev re dixwin û bi hev re dijîn. Bavê wan li hemberî wan gelek hişk û bi xwiyekî teng e. Çêxov vê rewşa bavê xwe î wê demê di çîroka xwe ya bi navê Sê SaFê de bi devê Laptev pir xweş raber dide. Lê diya wan Yevgenya Yakolevna gelek zarxweş, [[dilovan]], dilpak û baqil e. Bi vî awayî qet li bavê wan ne çûye. Dêyek wusa ku jiyana xulamî û zordariyê dîti bû, jiya bû, bi her awayî li dij bû û pirî caran ev tişta lê dixuya. Daxwaza dilê wê ev bû ku zarokên xwe bi ramaneke fere mezin bike û bi her awayî wan bigihîne. Hemî birayên Çêxov jî jfr, baqil, bi henek û şorgerm in.

[[Wêne:Chekhov Birthhouse.jpg|thumb|200px|çep|Mala ku Anton Çexov tê de ji dayik bûye]]
 
Bêhntengiya ku bavê wan bi vî xwiyê xwe î ne xweş diafirîne, ew bi jîriya xwe li ber xwe belav dikin. Di wê demê de wek hemî bajarên kêleka DeryaReş, bazirganiya Taganrogê jî di dest bazirganên Yewnanî de ye. Bavê Çêxov jî di vê demê de bazirganekî destê sêyemîn e. Wî dil heye ku bi kêmanê lawekî wî jî wek bazirganekî Yewnanî bibe dewlemendekî destê yekem. Bi vê fikrê di sala 1867 de li Taganrogê Çêxov dişîne dibistana Yewnanî. Çêxov hêj di heftsaliya xwe de ye.

Herweha dibistana Yewnanî û şagirtiya dikana bavê wî, ji bo Çêxov dibe karekî rojane û dikeve ser milêwî. Ev dibistana ku Çêxov diçiyê, meriv dikare bi çîrokek wî têbigêhîjea ku ji odeyekê pêk tê û bi mamosteyekî naşî ye. Awayê hîmdayinê jî bi repikirin û çokirinê ye. Di malê de haya diya Çêxov jê heye ku Çêxov bi ser nakeve. Ji ber serhişkiya bavê xwe jî, Çêxov ji bêgavî diçe vê dibistanê û tê. Lê piştî demekê bavê wî jî tê digihîje ku Çêxov bi ser nakeve. Di sala 1868 de wî ji dibistana Yewnanî derdixîne û dişîne amadeyiya Taganrogê Ji ber barxwariya karê xwe, bavê Çêxov di sala 1876 de mala xwe koçî Moskvayê dike. Ji bo xatirê xwendina xwe, Çêxov li Taganrogê bi tena serê xwe dimîne. Herweha heta derekê Çêxov ji şagirtiya dikanê jî û ji çûyina dêrê jî difilite.

Ji bo ku jiyana xwe ya aborî bidomîne, hêj di van salên xwe yên ciwaniyê de, bi jiyanê ve destpelikî hev dibe. Û ev berxwedana wîjî di van salan de jê re dibe sedem ku bi çavekî rexnegîr jiyana tal û tûj, dijwar û çetin ji hev derxîne û bi awayekî li hember rabeste. Di nav dersên xwe de Çêxov ji zimanê ûrisî û edebiyatê hez dike. Ji bilî vi ya jî dildariya wî ya herî mezin jî temaşa tiyatroyê ye.

[[Wêne:Assumption Cathedral.jpg|thumb|rast|200px|Qatedrala [[Taganrog]]ê (li Rûsya), cihê ku Anton Çexov di 10a Sebatê ya 1860an de hat vaftîz kirin]]
[[Wêne:Taganrog gymnasium boys.jpg|thumb|rast|200px|[[Lîseya lawikan a Taganrogê]] (sedsala 19an), navê wê wek ''Lîseya Anton Çexov'' hatiye guhertin]]
=== Çexov dest bi nivîsandinê dike ===

Di van salan de Çêxov dest pê dike û ji kovarê dibistanan re nivisaran dişîne. Di sala 1879 de Ii Zanîhgeha Moskovayê dikeve beşê fakulta tibbî û destpêka niviskariya wî jî bi vê salê dibe. Ji bo debara jiyan û domandina xwendina xwe, ev xwendekarê ciwan dest pê dike ji kovarên mîzahî re kurteçîrokên pêkenî dişîne. Pirtirîn bi navê V... ya Çêxov, Çêxonte, Anton Ç, Mêrikê Bi Kerb, Birayê Birayê Min, Doktorê Bê Nexweş û hwd... Gelek ji van çîrokên wî yên vê demê, piştî ku zanîngeha xwe xelas dike, wek pirtûkekê çap dibin. Di salên pêşîn de bûyerên ku derûdora Çêxov dibin, ewqas bala wî nakişîne û ew jî zêde guhê xwe nadiyê. Lê di sala 1880'de zordariya Çar êdî bala Çêxov jî dikêşîne. Ew neheqiyên ku dibin, bi roniya çavên xwe dibîne. Dibîne ku ronakbîrên wê demê roj bi roj ji kerba dimirin: Glep Ûspenskî bi nexweşiya mejî ketiye, Garşîn xwe kuştiye, Levîtan jî bi dijwarî xwe ji vê rewşa xirab filitandiye. Di vê dema rewşxirab de bêhêvîtî û dilsarî xwe li Çêxov diyar dike. Çîroka wî ya bi navê Çîroka Xemgîn, vê rewşa wî baş dide xuyakirin. Herweha bi viya re dîtinê Çêxov jî têne guhertin, Anton Çêxonteyê şoagerm, henek û tinazker ji navînê radibe û Anton Çêxov dikeve dewsa wî. Ji wê demê û pê ve, Çêxov neheqî û xirabiyên ûrisên wê rojê wek pêşmalek pînekirî li ber çavan radixe.

Piştî zanîngeha xwe Çêxov diçe û bajarekî nêzîkî Moskovayê doktoriyê dike. Bi vî awayî, her aliyê jiyanê jê re dibe mijarên nivisîna çîrokan. Çîrokên xwe yên bi navê Revok, û Cendek li vir nivisiye. Çêxov ji doktoriyê hez dike, lê mixabin dildariya wî ya li ser edebiyatê zêdetir û girantir e. Ji ber vê yekê niviskarî û doktoriya xwe bi qasî çend salan bi hev re didomîne.

Di sala 1888 de wek niviskarekî mezin nav û deng dide û tê nasîn. Di vê demê de hevalekî wî jê re dibêje: «Edî dev ji doktoriyê berde.» Lê ew jîweha dibersivîne: «Ne karek, dema ez difikirim ku min du kar hene, wê caxê ez xwe xurtir hîs dikim. Doktorî jina min e, niviskarî jî yara min e. Dema ez ji yekî têr bim, ez diçim ba ya din.» Lê mixabin Çêxov tu carî ne bûye doktorekî profesiyonel. Carina yara wî ketiya pêşiya jina wî û herweha xwe bi tevayî daye edebiyatê. Lê tiştekî seyr e ku Çêxov bi salan baweriya wî bi wî hatiye ku bi xwe doktorekî baş e, lê ne niviskarekî baş.

Di sala 1886 de ji çîrokên wî pirtûka wî ya duyemîn çap dibe û her ku diçe navê niviskariya wî belav dibe û deng dide. Herweha baweriya wî jî bi wî tê êdî. Di sala 1887 de pirtûka wî ya sêyemîn jî derdikeve. Bi derketina vê pirtûkê re Akademiya Zanistiyê xelata Pûşkîn dide wî. Di sala 1888 de tiyatroya wî ya pêşîn îvanov li Moskvayê di Korşê de tê raxistin. Dîsa di vê salê de çîroka wî ya bi navê Beyar di kovara Mizgîna Bakur de diweşe. Ev çîroka jî ji hêla rexnegîran ve gelekî tê ecibandin. Çêxov di sala 1890 de diçe girava Sahalîn. Serguzeştên xwe yên vê dûrgeştê, di pirtûka xwe ya bi navê Girava Sahalîn de kat dike.

[[Wêne:Anton Chekhov and Olga Knipper, 1901.jpg|thumb|rast|Anton Çexov digel Olga Knîpper (sal 1901)]]

=== Li Ewrûpa ===
Di sala 1891 de cara pêşîn derdikeve Ewrûpayê. Di sala 1892 de ji xwe re wargeha Melîhovayê dikire û herweha bi serekî rihet gelek çîrokên xwe yên xweş û dirêj li vir dinivise. Wek: Selula Numeroya Şesan (1892) Metranê Res (1893) Sê Sal(1894) Çîroka Wênekêşekî (1895) Jiyana Min (1896) Mûjîkina (1897) ûhd... Lê divê meriv viya jî bide zanîn ku nexweşiya jana zirav, wek gelek kesan bi Çêxov re jî heye. Ev nexweşiya wî, hêj di dema xwendekariya wî ya zanîngehê de xwe lê dide der. Lê Çêxov heta 24 adara vê sala 1897 guhê xwe nadiyê. Belê, Çêxov di vê rojê de bi hevalê xwe î Suvorîn ve li ser xwarina nîvroyê ye û ji nişka ve xwînê vedirişîhe. Ji ber vê yekê bi qasî panzdeh rojan di nexweşxana Moskvayê de dimîne û dûre diçe U bakurê Fransayê dijî. Di ser vê nexweşiya xwe re, wargeha xwe ya Melîhovayê difroşe û di sala 1898 de diçe li Yalta bajarê Kirimê bi cî dibe. Û ji bo Çêxov dewreke nû dest pê dike êdî. Ji ber nexweşiyên xwe, Gorkî û [[Lev Tolstoy|Tolstoy]] jî di vê dewrê de li vî bajarî ne. Çêxov li vir pêwendiyên xwe yên bi wan re baştir û germtir dike. Nemaze bi Gorkî re heta dawiya jiyana xwe jî van pêwendiyên xwe germû nêzoctir didomîne. Di vê navberê de niviskarên bi navûdeng yên wê demê: Kûprîn, Bûnîn, Mamîn- Sibiryak û hwd... car carina têne serlêdana wî. Li vir Çêxov bêtirîn wexta xwe li ser tiyatroyan dibuhurîne.

=== Zewaca bi Olga Kniper re ===

Di îlona sala 1898 de bi Olga Knîperê re danûstandinên xwe çêdike. Olga, artîsteke Hunera Tiyatroya Moskvayê ye. Ji ber niviskariya Çêxov û artîstiya Olgayê, her ku diçe ew pêwendiyên di navbera wan de nêztir û germtir dibe. Di dawiya dawîn de jî, di 25 adara sala 1901 de bi hev re dizewucin. Herçiqas bi hev re dizewucin jî, zêde li ba hev namînin. Lewra Çêxov ji ber nexweşiya xwe li Yaltayê û Olga jî ji bo artîstiya xwe li Moskvayê dimîne. Dûre Çêxov li havîngeheke nêzîkî Moskvayê xaniyekî digire û di gulana sala 1904 de koçî wir dike.

[[Wêne:ChekhovTomb.jpg|thumb|200px|Tirba Anton Çexov, (Moskova)]]
=== Mirina wî ===
Herweha nexweşiya Çêxov ji nû ve lê diazire û piştî mehekê bi hevalbenda xwe ya Olgayê re diçe Ewrûpayê. Li ser merzê [[Swîsrê]] û [[Almanya]]yê, li bajarê Badenweîlerê bi cî dibe. Di çend rojên pêşîn de, rewşa nexweşiya wî parîkî ber bi başiyê diçe. Lê di 29ê hezîrana sala l904 de nexweşiya wî dîsa ji nişka ve lê diazire û di 2 yê tîrmeha 1904 de serê xwe datîne. Cendekê Çêxov, li Moskvayê di goristana Novo-Dîvîçiyê de tê binaxkirin.

Piştî mirina wî, di 12ê tîrmeha sala 1908 de, eleman li bajarê Badenweöerê beryadekî wî dadiçikînin. Lê di destpêka şerê Cihana Yekemîn de, di sala 1914 de, ev beryadê wî dîsa bi destê elemanan tê şikandin û belavkirin.
[[Wêne:Chekhov-Statue-Taganrog2006.jpg|thumb|200px|Peykera Anton Çexov li [[Taganrog]]ê ([[Rûsya]])]]
[[Wêne:Anton Tschechow Denkmal.JPG|thumb|200px|Busta Çexov li [[Badenweiler]]]]

== Derheqê nivîsên Çêxov ==
Çêxov zimanekî asan, xweş û vekirî bê serêş bikar haniye û ji pîvanê ne xistiye. Her bêje, hevok û çfrokek xwe bi rengekî zimên xemilandiye û bê hetikandin bi zanistî cî daye wan. Ew bi xwe li ser vê yekê weha dibêje:

«Riya xweşnivîsê ew e; meriv di ser wan xirabnivisên ku hatine nivisîn re xetekê bikêşin.» Bi vî awayê nivisîna xwe, bêguman alîkariya Çêxov ê ji bo zimanê ûris jî gelek û gelek bibe. Di warê zimanê Çêxov de, A. [[Derman]] î rexnegfrê edebiyata ûris weha dibê: «Edebiyata ûris ji gelek hêlan ve ge§ bû û bi pêş ve çû. Lê ne [[Nîkolay Gogol|Gogol]], ne Dostoyevskî, ne Tolstoy û ne jî Tûrgenyev asankirina edebiyata ûris ji xwe re kirin kar. Lê Çêxov ev tişta da ber xwe û bi ser ket. Ev jî ji bo demokratkirina edebiyatê havêtina gaveke nû û mezin e. Bê guman em dikarin bibêjin ku Çêxov bereyê xwendevanên xwe gelek û gelek fere kir. Lewra dijwar e, meriv rastîyekî were ku di Çêxov negihîje»

Çêxov di çfrokên xwe de tew cî nade bêje, hevok û kesên zêde. Tiştekî herî piçûk jî bi tevayiya çfrokê ve girêdayî ye. Ango ku di çîrokê de cixarekê bide kêşandin, baranê bide barandin, meyekê bide vexwarin ûhd... ew ne ji bona xemalindina çfrokê an dagirtina rûpel e. Lê di çîrokê de wan tiştên ku bi kar tîne, ji bo pêwistiya çîrokê ye. Meriv dikare bibêje ku pirî caran di çîrokê de hinek tişt kêm tên xuyakirin.

Ji xwe dema meriv Çêxov û niviskarên din bidin ber hev, cudayiyek gelek mezin û girîng ber bi çavên meriv dikeve ku; Çêxov hertim aliyekî fikirkirinê ji xwendevan re hiştiye. Li ser vê yekê jî ew bi xwe weha dibêje: «Dema ez dinivisim, bi her awayî bi xwendevan bawer im. Lewra ez wer dizanim ku xwendevan ê bi xwe wê valayiya di çfrokê de dagirê.» Heta ku ji dest Çêxov hatiye, kurt û hindik nivisiye û bi wan gelek tişt dane xuyakirin. Wî ev yeka ji xwe re kiriye xwiyekî hunermendî û heta dawiyê jî domandiye û bi vî awayê xwe jî nav û deng daye.

Di vî warî de di sala 1889 de ji birayê xwe î Aleksander re nameyekê dişîne û tê de weha dibêje: «Kurtî û vekirîtî xwenga serketinê ye.» Û dîsa di wê salê de ji bo Gorkî nameyekê dişîne û tê de dîtinên xwe weha dide xuyakirin: «Di serastkirina destnivisarên xwe de, heta ku ji dest we tê, bikin ku xemil û rengdêrên zêde ji nav derxînin! Serqisê ku ez bibêjim: -Merivek li ser giyan rûnişt.- herkesê viya fahm bike. Lê ku ez bibêjim: -Merivekîbejindirêj û rîsor, bi tirs û xof li dor xwe nêhirî û hêdî hêdî li ser gîyayên şîn û çilmisî rûnişt.- ew ê tu kesek di cara pêşîn de tênegêhîje.&quot; Di xwendina çfrokên Çêxov de pirî caran meriv berê nizane ku çîrokê ji kuderê dest pê kiriye, û di dawiya pirî çfrokan de jî meriv dibê qeyê niviskar ji nivisîha çîroka xwe westiyaye û nîvçe hiştiye. Lê di bingehê vê rastiyê de, dîsa tê fahmkirin ku Çêxov ev jî bi zanistî û awayê hunera xwe wusa kiriye. Li ser vê yekê jî weha dibêje Çêxov: «Ji bo nivisîna çîrokek baş, destpêk û dawiya çfroka xwe bavêjin.» Ango dixwaze bibêje ku ne hewceye meriv ji serî heta dawiyê çfrokê wek girêbendekê an weke protokolekê binivise. Bi qasî ku ne hewce ye, ewqas jî tiştekî bê mane ye.

=== Yûrî Bondirêv derheqê wî ===
[[Bonderw Yûrî Bondirêv]] nivîsarên Çêxov weha dide nasîn: «Em ji namên Çêxov dizanin ku di dema xwe ya dawî de wî dixwest romanekî binivisîne. Dest bi nivisandina romanekî kir û paşê dev jê berda. Nivisandina çirokan domand. Çi kurteçirok û çi çirokên wî yên dirêj hertim ji tevleheviya jiyanê û ji romanên mezin dagirtî ne. Û di warê giranbahayiya xwe de, ez dikarim bibêjim ku ew bergenî romanan in.» Çêxov î niviskarê mezin; gundî, xulam, pir, zarok, jin, bûk, keç û xortên berzewac, malmezin û'hwd.. ji çirokên xwe re kirine mijar û herweha ji her babetî nexşên civatê re bûye xwedî rexne. Ev beriya sed salekê ye ku Çêxov ev çirokên xwe nivisîne, lê meriv bi rihetî di roja îroyîn de li her aliyê jiyanê rastî wan tîpan tê. Bi her çîrokek wî, bi kêmanî nexşê tîpekê tê ber çavê meriv. Çirokên Çêxov wek neynikekê ye. Meriv dikare gelek aliyên xwe û civata îroyîn tê de bibîne. Çêxov di bîst salên niviskariya xwe de, ji bilî nêzîkî deh tiyatroyan, zêdeyî heft sed çirokên kurt û dirêj nivisiye. Ji bo ciwanekî ku biryara niviskariyê dabe, Çêxov van amojgariyan lê dike. «Binivisin, heta ku ji dest we tê pir binivisin. Tiştên hûn binivisin ku hemî ne baş bin jî, xem nake. Her ku biçe ew ê baştir bibe. Xortaniya xwe û zîrekiya serê xwe li avarê ne buhurînin... Binêrin, ku serê pênûsa we tûj, lê ferhenga we teng be, wê çaxê divê hûn bêje û metelokên nû hîn bibin. Ji bo vê yekê jî divê hûn hertim binivisin... Jiyana min, fikra min û tiştên ku di serê min de hatine, divê di çîrokên min de xwe bidin xuyakirin... [[Kurteçîrok]], divê kwîr û dagirtîbe.»

== Berhemên wî ==

=== Wergerên berhemên Çexov bi kurdî ===

* Bexçeyê Vîşne, [[Nûdem]], 1995, ISBN 91-88592-07-3
* Keşîşê Reş, [[Husein Muhammed]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* WEŞANÊN WELAT Stockholm 1989

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
[[Kategorî:Mirin 1904]]
[[Kategorî:Nivîskarên rûs]]
[[Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî]]</text>
      <sha1>0w8nxgx8bsr75zo5kz75jbaptsc3mys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082495</id>
      <parentid>2082475</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2082495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16828" sha1="aspwtr8xix5adn7pb18dsadg9so0ld2" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Anton Pavlovîç Çexov
| navê_rastî         = Антон Павлович Чехов
| wêne               = Anton Pavlovich Chekhov.jpg
| şanenav            = Подпись Антон Чехов.png
| roja_jidayikbûnê   = [[29ê kanûna paşîn]] [[1860]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Taganrog]] ([[Împeratoriya Rûsî]])
| roja_mirinê        = [[15'ê tîrmehê]] [[1904]]
| cihê_mirinê        = [[Badenweiler]] ([[Împeratoriya Almanî]])
| pîşe               = Dramnivîs, şanonivîs  , bijîjk
}}
'''Anton Pavlovîç Çexov''' (bi [[rûsî]]: Анто́н Па́влович Че́хов, ''Anton Pavlovich Chekhov''), jdb. [[29ê kanûna paşîn]] a 1860î li [[Taganrog]]ê ([[Împeratoriya Rûsî]]) - m. [[15ê tîrmehê|15ê tîrmeha]] 1904an li [[Badenweile]]rê ([[Împeratoriya Almanî]]), [[bijîşk]], [[şanonivîs]] û [[çîroknivîs]]ekî [[rûs]] bû.

== Kurtejiyan ==
=== Zarokatî ===

Malbata Çexov ji gundê Voroneyê ye. Kalê wî xulamê mîrekî bi navê Çertkov bû. Lê ji ber baqilî û jîriya xwe di demeke kurt de, li kêleka Donê, li wargeha mîrekî dewlemend dibe kûxa, pera dide ser hev û di sala 1841 de azadiya xwe û her sê lawên xwe dikire. Kurê xwe î bi navê Pavel Yegorîç Çêxov wek şagirtekî dişîne Taganrogê ba bazirganekî bi navê Kobîlîn. Pavel Yegorîç heta demeke dûr û dirêj jî, li ba Kobîlîn şagirtiyê dike. Û di sala 1857 de li Taganrogê ji xwe re dikanekê vedike û bi Yevgenya Yakolevnayê re dizewuce. Anton Pavlovîç Çêxov î nivişkar di 17 çileyê pêşîna sala 1860 de ji diya xwe dibe. Wek malbat, Çêxov xwedî çar bira û xwengekê ye. Di binê maxên xaniyekî de hemî jî bi hev re dixwin û bi hev re dijîn. Bavê wan li hemberî wan gelek hişk û bi xwiyekî teng e. Çêxov vê rewşa bavê xwe î wê demê di çîroka xwe ya bi navê Sê SaFê de bi devê Laptev pir xweş raber dide. Lê diya wan Yevgenya Yakolevna gelek zarxweş, [[dilovan]], dilpak û baqil e. Bi vî awayî qet li bavê wan ne çûye. Dêyek wusa ku jiyana xulamî û zordariyê dîti bû, jiya bû, bi her awayî li dij bû û pirî caran ev tişta lê dixuya. Daxwaza dilê wê ev bû ku zarokên xwe bi ramaneke fere mezin bike û bi her awayî wan bigihîne. Hemî birayên Çêxov jî jfr, baqil, bi henek û şorgerm in.

[[Wêne:Chekhov Birthhouse.jpg|thumb|200px|çep|Mala ku Anton Çexov tê de ji dayik bûye]]
 
Bêhntengiya ku bavê wan bi vî xwiyê xwe î ne xweş diafirîne, ew bi jîriya xwe li ber xwe belav dikin. Di wê demê de wek hemî bajarên kêleka DeryaReş, bazirganiya Taganrogê jî di dest bazirganên Yewnanî de ye. Bavê Çêxov jî di vê demê de bazirganekî destê sêyemîn e. Wî dil heye ku bi kêmanê lawekî wî jî wek bazirganekî Yewnanî bibe dewlemendekî destê yekem. Bi vê fikrê di sala 1867 de li Taganrogê Çêxov dişîne dibistana Yewnanî. Çêxov hêj di heftsaliya xwe de ye.

Herweha dibistana Yewnanî û şagirtiya dikana bavê wî, ji bo Çêxov dibe karekî rojane û dikeve ser milêwî. Ev dibistana ku Çêxov diçiyê, meriv dikare bi çîrokek wî têbigêhîjea ku ji odeyekê pêk tê û bi mamosteyekî naşî ye. Awayê hîmdayinê jî bi repikirin û çokirinê ye. Di malê de haya diya Çêxov jê heye ku Çêxov bi ser nakeve. Ji ber serhişkiya bavê xwe jî, Çêxov ji bêgavî diçe vê dibistanê û tê. Lê piştî demekê bavê wî jî tê digihîje ku Çêxov bi ser nakeve. Di sala 1868 de wî ji dibistana Yewnanî derdixîne û dişîne amadeyiya Taganrogê Ji ber barxwariya karê xwe, bavê Çêxov di sala 1876 de mala xwe koçî Moskvayê dike. Ji bo xatirê xwendina xwe, Çêxov li Taganrogê bi tena serê xwe dimîne. Herweha heta derekê Çêxov ji şagirtiya dikanê jî û ji çûyina dêrê jî difilite.

Ji bo ku jiyana xwe ya aborî bidomîne, hêj di van salên xwe yên ciwaniyê de, bi jiyanê ve destpelikî hev dibe. Û ev berxwedana wîjî di van salan de jê re dibe sedem ku bi çavekî rexnegîr jiyana tal û tûj, dijwar û çetin ji hev derxîne û bi awayekî li hember rabeste. Di nav dersên xwe de Çêxov ji zimanê ûrisî û edebiyatê hez dike. Ji bilî vi ya jî dildariya wî ya herî mezin jî temaşa tiyatroyê ye.

[[Wêne:Assumption Cathedral.jpg|thumb|rast|200px|Qatedrala [[Taganrog]]ê (li Rûsya), cihê ku Anton Çexov di 10a Sebatê ya 1860an de hat vaftîz kirin]]
[[Wêne:Taganrog gymnasium boys.jpg|thumb|rast|200px|[[Lîseya lawikan a Taganrogê]] (sedsala 19an), navê wê wek ''Lîseya Anton Çexov'' hatiye guhertin]]
=== Çexov dest bi nivîsandinê dike ===

Di van salan de Çêxov dest pê dike û ji kovarê dibistanan re nivisaran dişîne. Di sala 1879 de Ii Zanîhgeha Moskovayê dikeve beşê fakulta tibbî û destpêka niviskariya wî jî bi vê salê dibe. Ji bo debara jiyan û domandina xwendina xwe, ev xwendekarê ciwan dest pê dike ji kovarên mîzahî re kurteçîrokên pêkenî dişîne. Pirtirîn bi navê V... ya Çêxov, Çêxonte, Anton Ç, Mêrikê Bi Kerb, Birayê Birayê Min, Doktorê Bê Nexweş û hwd... Gelek ji van çîrokên wî yên vê demê, piştî ku zanîngeha xwe xelas dike, wek pirtûkekê çap dibin. Di salên pêşîn de bûyerên ku derûdora Çêxov dibin, ewqas bala wî nakişîne û ew jî zêde guhê xwe nadiyê. Lê di sala 1880'de zordariya Çar êdî bala Çêxov jî dikêşîne. Ew neheqiyên ku dibin, bi roniya çavên xwe dibîne. Dibîne ku ronakbîrên wê demê roj bi roj ji kerba dimirin: Glep Ûspenskî bi nexweşiya mejî ketiye, Garşîn xwe kuştiye, Levîtan jî bi dijwarî xwe ji vê rewşa xirab filitandiye. Di vê dema rewşxirab de bêhêvîtî û dilsarî xwe li Çêxov diyar dike. Çîroka wî ya bi navê Çîroka Xemgîn, vê rewşa wî baş dide xuyakirin. Herweha bi viya re dîtinê Çêxov jî têne guhertin, Anton Çêxonteyê şoagerm, henek û tinazker ji navînê radibe û Anton Çêxov dikeve dewsa wî. Ji wê demê û pê ve, Çêxov neheqî û xirabiyên ûrisên wê rojê wek pêşmalek pînekirî li ber çavan radixe.

Piştî zanîngeha xwe Çêxov diçe û bajarekî nêzîkî Moskovayê doktoriyê dike. Bi vî awayî, her aliyê jiyanê jê re dibe mijarên nivisîna çîrokan. Çîrokên xwe yên bi navê Revok, û Cendek li vir nivisiye. Çêxov ji doktoriyê hez dike, lê mixabin dildariya wî ya li ser edebiyatê zêdetir û girantir e. Ji ber vê yekê niviskarî û doktoriya xwe bi qasî çend salan bi hev re didomîne.

Di sala 1888 de wek niviskarekî mezin nav û deng dide û tê nasîn. Di vê demê de hevalekî wî jê re dibêje: «Edî dev ji doktoriyê berde.» Lê ew jîweha dibersivîne: «Ne karek, dema ez difikirim ku min du kar hene, wê caxê ez xwe xurtir hîs dikim. Doktorî jina min e, niviskarî jî yara min e. Dema ez ji yekî têr bim, ez diçim ba ya din.» Lê mixabin Çêxov tu carî ne bûye doktorekî profesiyonel. Carina yara wî ketiya pêşiya jina wî û herweha xwe bi tevayî daye edebiyatê. Lê tiştekî seyr e ku Çêxov bi salan baweriya wî bi wî hatiye ku bi xwe doktorekî baş e, lê ne niviskarekî baş.

Di sala 1886 de ji çîrokên wî pirtûka wî ya duyemîn çap dibe û her ku diçe navê niviskariya wî belav dibe û deng dide. Herweha baweriya wî jî bi wî tê êdî. Di sala 1887 de pirtûka wî ya sêyemîn jî derdikeve. Bi derketina vê pirtûkê re Akademiya Zanistiyê xelata Pûşkîn dide wî. Di sala 1888 de tiyatroya wî ya pêşîn îvanov li Moskvayê di Korşê de tê raxistin. Dîsa di vê salê de çîroka wî ya bi navê Beyar di kovara Mizgîna Bakur de diweşe. Ev çîroka jî ji hêla rexnegîran ve gelekî tê ecibandin. Çêxov di sala 1890 de diçe girava Sahalîn. Serguzeştên xwe yên vê dûrgeştê, di pirtûka xwe ya bi navê Girava Sahalîn de kat dike.

[[Wêne:Anton Chekhov and Olga Knipper, 1901.jpg|thumb|rast|Anton Çexov digel Olga Knîpper (sal 1901)]]

=== Li Ewrûpa ===
Di sala 1891 de cara pêşîn derdikeve Ewrûpayê. Di sala 1892 de ji xwe re wargeha Melîhovayê dikire û herweha bi serekî rihet gelek çîrokên xwe yên xweş û dirêj li vir dinivise. Wek: Selula Numeroya Şesan (1892) Metranê Res (1893) Sê Sal(1894) Çîroka Wênekêşekî (1895) Jiyana Min (1896) Mûjîkina (1897) ûhd... Lê divê meriv viya jî bide zanîn ku nexweşiya jana zirav, wek gelek kesan bi Çêxov re jî heye. Ev nexweşiya wî, hêj di dema xwendekariya wî ya zanîngehê de xwe lê dide der. Lê Çêxov heta 24 adara vê sala 1897 guhê xwe nadiyê. Belê, Çêxov di vê rojê de bi hevalê xwe î Suvorîn ve li ser xwarina nîvroyê ye û ji nişka ve xwînê vedirişîhe. Ji ber vê yekê bi qasî panzdeh rojan di nexweşxana Moskvayê de dimîne û dûre diçe U bakurê Fransayê dijî. Di ser vê nexweşiya xwe re, wargeha xwe ya Melîhovayê difroşe û di sala 1898 de diçe li Yalta bajarê Kirimê bi cî dibe. Û ji bo Çêxov dewreke nû dest pê dike êdî. Ji ber nexweşiyên xwe, Gorkî û [[Lev Tolstoy|Tolstoy]] jî di vê dewrê de li vî bajarî ne. Çêxov li vir pêwendiyên xwe yên bi wan re baştir û germtir dike. Nemaze bi Gorkî re heta dawiya jiyana xwe jî van pêwendiyên xwe germû nêzoctir didomîne. Di vê navberê de niviskarên bi navûdeng yên wê demê: Kûprîn, Bûnîn, Mamîn- Sibiryak û hwd... car carina têne serlêdana wî. Li vir Çêxov bêtirîn wexta xwe li ser tiyatroyan dibuhurîne.

=== Zewaca bi Olga Kniper re ===

Di îlona sala 1898 de bi Olga Knîperê re danûstandinên xwe çêdike. Olga, artîsteke Hunera Tiyatroya Moskvayê ye. Ji ber niviskariya Çêxov û artîstiya Olgayê, her ku diçe ew pêwendiyên di navbera wan de nêztir û germtir dibe. Di dawiya dawîn de jî, di 25 adara sala 1901 de bi hev re dizewucin. Herçiqas bi hev re dizewucin jî, zêde li ba hev namînin. Lewra Çêxov ji ber nexweşiya xwe li Yaltayê û Olga jî ji bo artîstiya xwe li Moskvayê dimîne. Dûre Çêxov li havîngeheke nêzîkî Moskvayê xaniyekî digire û di gulana sala 1904 de koçî wir dike.

[[Wêne:ChekhovTomb.jpg|thumb|200px|Tirba Anton Çexov, (Moskova)]]
=== Mirina wî ===
Herweha nexweşiya Çêxov ji nû ve lê diazire û piştî mehekê bi hevalbenda xwe ya Olgayê re diçe Ewrûpayê. Li ser merzê [[Swîsrê]] û [[Almanya]]yê, li bajarê Badenweîlerê bi cî dibe. Di çend rojên pêşîn de, rewşa nexweşiya wî parîkî ber bi başiyê diçe. Lê di 29ê hezîrana sala l904 de nexweşiya wî dîsa ji nişka ve lê diazire û di 2 yê tîrmeha 1904 de serê xwe datîne. Cendekê Çêxov, li Moskvayê di goristana Novo-Dîvîçiyê de tê binaxkirin.

Piştî mirina wî, di 12ê tîrmeha sala 1908 de, eleman li bajarê Badenweöerê beryadekî wî dadiçikînin. Lê di destpêka şerê Cihana Yekemîn de, di sala 1914 de, ev beryadê wî dîsa bi destê elemanan tê şikandin û belavkirin.
[[Wêne:Chekhov-Statue-Taganrog2006.jpg|thumb|200px|Peykera Anton Çexov li [[Taganrog]]ê ([[Rûsya]])]]
[[Wêne:Anton Tschechow Denkmal.JPG|thumb|200px|Busta Çexov li [[Badenweiler]]]]

== Derheqê nivîsên Çêxov ==
Çêxov zimanekî asan, xweş û vekirî bê serêş bikar haniye û ji pîvanê ne xistiye. Her bêje, hevok û çfrokek xwe bi rengekî zimên xemilandiye û bê hetikandin bi zanistî cî daye wan. Ew bi xwe li ser vê yekê weha dibêje:

«Riya xweşnivîsê ew e; meriv di ser wan xirabnivisên ku hatine nivisîn re xetekê bikêşin.» Bi vî awayê nivisîna xwe, bêguman alîkariya Çêxov ê ji bo zimanê ûris jî gelek û gelek bibe. Di warê zimanê Çêxov de, A. [[Derman]] î rexnegfrê edebiyata ûris weha dibê: «Edebiyata ûris ji gelek hêlan ve ge§ bû û bi pêş ve çû. Lê ne [[Nîkolay Gogol|Gogol]], ne Dostoyevskî, ne Tolstoy û ne jî Tûrgenyev asankirina edebiyata ûris ji xwe re kirin kar. Lê Çêxov ev tişta da ber xwe û bi ser ket. Ev jî ji bo demokratkirina edebiyatê havêtina gaveke nû û mezin e. Bê guman em dikarin bibêjin ku Çêxov bereyê xwendevanên xwe gelek û gelek fere kir. Lewra dijwar e, meriv rastîyekî were ku di Çêxov negihîje»

Çêxov di çfrokên xwe de tew cî nade bêje, hevok û kesên zêde. Tiştekî herî piçûk jî bi tevayiya çfrokê ve girêdayî ye. Ango ku di çîrokê de cixarekê bide kêşandin, baranê bide barandin, meyekê bide vexwarin ûhd... ew ne ji bona xemalindina çfrokê an dagirtina rûpel e. Lê di çîrokê de wan tiştên ku bi kar tîne, ji bo pêwistiya çîrokê ye. Meriv dikare bibêje ku pirî caran di çîrokê de hinek tişt kêm tên xuyakirin.

Ji xwe dema meriv Çêxov û niviskarên din bidin ber hev, cudayiyek gelek mezin û girîng ber bi çavên meriv dikeve ku; Çêxov hertim aliyekî fikirkirinê ji xwendevan re hiştiye. Li ser vê yekê jî ew bi xwe weha dibêje: «Dema ez dinivisim, bi her awayî bi xwendevan bawer im. Lewra ez wer dizanim ku xwendevan ê bi xwe wê valayiya di çfrokê de dagirê.» Heta ku ji dest Çêxov hatiye, kurt û hindik nivisiye û bi wan gelek tişt dane xuyakirin. Wî ev yeka ji xwe re kiriye xwiyekî hunermendî û heta dawiyê jî domandiye û bi vî awayê xwe jî nav û deng daye.

Di vî warî de di sala 1889 de ji birayê xwe î Aleksander re nameyekê dişîne û tê de weha dibêje: «Kurtî û vekirîtî xwenga serketinê ye.» Û dîsa di wê salê de ji bo Gorkî nameyekê dişîne û tê de dîtinên xwe weha dide xuyakirin: «Di serastkirina destnivisarên xwe de, heta ku ji dest we tê, bikin ku xemil û rengdêrên zêde ji nav derxînin! Serqisê ku ez bibêjim: -Merivek li ser giyan rûnişt.- herkesê viya fahm bike. Lê ku ez bibêjim: -Merivekîbejindirêj û rîsor, bi tirs û xof li dor xwe nêhirî û hêdî hêdî li ser gîyayên şîn û çilmisî rûnişt.- ew ê tu kesek di cara pêşîn de tênegêhîje.&quot; Di xwendina çfrokên Çêxov de pirî caran meriv berê nizane ku çîrokê ji kuderê dest pê kiriye, û di dawiya pirî çfrokan de jî meriv dibê qeyê niviskar ji nivisîha çîroka xwe westiyaye û nîvçe hiştiye. Lê di bingehê vê rastiyê de, dîsa tê fahmkirin ku Çêxov ev jî bi zanistî û awayê hunera xwe wusa kiriye. Li ser vê yekê jî weha dibêje Çêxov: «Ji bo nivisîna çîrokek baş, destpêk û dawiya çfroka xwe bavêjin.» Ango dixwaze bibêje ku ne hewceye meriv ji serî heta dawiyê çfrokê wek girêbendekê an weke protokolekê binivise. Bi qasî ku ne hewce ye, ewqas jî tiştekî bê mane ye.

=== Yûrî Bondirêv derheqê wî ===
[[Bonderw Yûrî Bondirêv]] nivîsarên Çêxov weha dide nasîn: «Em ji namên Çêxov dizanin ku di dema xwe ya dawî de wî dixwest romanekî binivisîne. Dest bi nivisandina romanekî kir û paşê dev jê berda. Nivisandina çirokan domand. Çi kurteçirok û çi çirokên wî yên dirêj hertim ji tevleheviya jiyanê û ji romanên mezin dagirtî ne. Û di warê giranbahayiya xwe de, ez dikarim bibêjim ku ew bergenî romanan in.» Çêxov î niviskarê mezin; gundî, xulam, pir, zarok, jin, bûk, keç û xortên berzewac, malmezin û'hwd.. ji çirokên xwe re kirine mijar û herweha ji her babetî nexşên civatê re bûye xwedî rexne. Ev beriya sed salekê ye ku Çêxov ev çirokên xwe nivisîne, lê meriv bi rihetî di roja îroyîn de li her aliyê jiyanê rastî wan tîpan tê. Bi her çîrokek wî, bi kêmanî nexşê tîpekê tê ber çavê meriv. Çirokên Çêxov wek neynikekê ye. Meriv dikare gelek aliyên xwe û civata îroyîn tê de bibîne. Çêxov di bîst salên niviskariya xwe de, ji bilî nêzîkî deh tiyatroyan, zêdeyî heft sed çirokên kurt û dirêj nivisiye. Ji bo ciwanekî ku biryara niviskariyê dabe, Çêxov van amojgariyan lê dike. «Binivisin, heta ku ji dest we tê pir binivisin. Tiştên hûn binivisin ku hemî ne baş bin jî, xem nake. Her ku biçe ew ê baştir bibe. Xortaniya xwe û zîrekiya serê xwe li avarê ne buhurînin... Binêrin, ku serê pênûsa we tûj, lê ferhenga we teng be, wê çaxê divê hûn bêje û metelokên nû hîn bibin. Ji bo vê yekê jî divê hûn hertim binivisin... Jiyana min, fikra min û tiştên ku di serê min de hatine, divê di çîrokên min de xwe bidin xuyakirin... [[Kurteçîrok]], divê kwîr û dagirtîbe.»

== Berhemên wî ==

=== Wergerên berhemên Çexov bi kurdî ===
Ta niha gelek [[çîrok]]ên wî bi [[kurdî]] jî derketine. Yek jê [[Keşîşê Reş]] e ku Hisên Mihemed ([[Husein Muhammed]]) wergerandiye kurdî.
* Bexçeyê Vîşne, [[Nûdem]], 1995, ISBN 91-88592-07-3
* Keşîşê Reş, [[Husein Muhammed]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* WEŞANÊN WELAT Stockholm 1989

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
[[Kategorî:Mirin 1904]]
[[Kategorî:Nivîskarên rûs]]
[[Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî]]</text>
      <sha1>aspwtr8xix5adn7pb18dsadg9so0ld2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082496</id>
      <parentid>2082495</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2082496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16305" sha1="jhf211rnk3d9n7cg6005f33dx0qmlo3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Anton Pavlovîç Çexov''' (bi [[rûsî]]: Анто́н Па́влович Че́хов, ''Anton Pavlovich Chekhov''), jdb. [[29ê kanûna paşîn]] a 1860î li [[Taganrog]]ê ([[Împeratoriya Rûsî]]) - m. [[15ê tîrmehê|15ê tîrmeha]] 1904an li [[Badenweile]]rê ([[Împeratoriya Almanî]]), [[bijîşk]], [[şanonivîs]] û [[çîroknivîs]]ekî [[rûs]] bû.

== Kurtejiyan ==
=== Zarokatî ===

Malbata Çexov ji gundê Voroneyê ye. Kalê wî xulamê mîrekî bi navê Çertkov bû. Lê ji ber baqilî û jîriya xwe di demeke kurt de, li kêleka Donê, li wargeha mîrekî dewlemend dibe kûxa, pera dide ser hev û di sala 1841 de azadiya xwe û her sê lawên xwe dikire. Kurê xwe î bi navê Pavel Yegorîç Çêxov wek şagirtekî dişîne Taganrogê ba bazirganekî bi navê Kobîlîn. Pavel Yegorîç heta demeke dûr û dirêj jî, li ba Kobîlîn şagirtiyê dike. Û di sala 1857 de li Taganrogê ji xwe re dikanekê vedike û bi Yevgenya Yakolevnayê re dizewuce. Anton Pavlovîç Çêxov î nivişkar di 17 çileyê pêşîna sala 1860 de ji diya xwe dibe. Wek malbat, Çêxov xwedî çar bira û xwengekê ye. Di binê maxên xaniyekî de hemî jî bi hev re dixwin û bi hev re dijîn. Bavê wan li hemberî wan gelek hişk û bi xwiyekî teng e. Çêxov vê rewşa bavê xwe î wê demê di çîroka xwe ya bi navê Sê SaFê de bi devê Laptev pir xweş raber dide. Lê diya wan Yevgenya Yakolevna gelek zarxweş, [[dilovan]], dilpak û baqil e. Bi vî awayî qet li bavê wan ne çûye. Dêyek wusa ku jiyana xulamî û zordariyê dîti bû, jiya bû, bi her awayî li dij bû û pirî caran ev tişta lê dixuya. Daxwaza dilê wê ev bû ku zarokên xwe bi ramaneke fere mezin bike û bi her awayî wan bigihîne. Hemî birayên Çêxov jî jfr, baqil, bi henek û şorgerm in.

[[Wêne:Chekhov Birthhouse.jpg|thumb|200px|çep|Mala ku Anton Çexov tê de ji dayik bûye]]
 
Bêhntengiya ku bavê wan bi vî xwiyê xwe î ne xweş diafirîne, ew bi jîriya xwe li ber xwe belav dikin. Di wê demê de wek hemî bajarên kêleka DeryaReş, bazirganiya Taganrogê jî di dest bazirganên Yewnanî de ye. Bavê Çêxov jî di vê demê de bazirganekî destê sêyemîn e. Wî dil heye ku bi kêmanê lawekî wî jî wek bazirganekî Yewnanî bibe dewlemendekî destê yekem. Bi vê fikrê di sala 1867 de li Taganrogê Çêxov dişîne dibistana Yewnanî. Çêxov hêj di heftsaliya xwe de ye.

Herweha dibistana Yewnanî û şagirtiya dikana bavê wî, ji bo Çêxov dibe karekî rojane û dikeve ser milêwî. Ev dibistana ku Çêxov diçiyê, meriv dikare bi çîrokek wî têbigêhîjea ku ji odeyekê pêk tê û bi mamosteyekî naşî ye. Awayê hîmdayinê jî bi repikirin û çokirinê ye. Di malê de haya diya Çêxov jê heye ku Çêxov bi ser nakeve. Ji ber serhişkiya bavê xwe jî, Çêxov ji bêgavî diçe vê dibistanê û tê. Lê piştî demekê bavê wî jî tê digihîje ku Çêxov bi ser nakeve. Di sala 1868 de wî ji dibistana Yewnanî derdixîne û dişîne amadeyiya Taganrogê Ji ber barxwariya karê xwe, bavê Çêxov di sala 1876 de mala xwe koçî Moskvayê dike. Ji bo xatirê xwendina xwe, Çêxov li Taganrogê bi tena serê xwe dimîne. Herweha heta derekê Çêxov ji şagirtiya dikanê jî û ji çûyina dêrê jî difilite.

Ji bo ku jiyana xwe ya aborî bidomîne, hêj di van salên xwe yên ciwaniyê de, bi jiyanê ve destpelikî hev dibe. Û ev berxwedana wîjî di van salan de jê re dibe sedem ku bi çavekî rexnegîr jiyana tal û tûj, dijwar û çetin ji hev derxîne û bi awayekî li hember rabeste. Di nav dersên xwe de Çêxov ji zimanê ûrisî û edebiyatê hez dike. Ji bilî vi ya jî dildariya wî ya herî mezin jî temaşa tiyatroyê ye.

[[Wêne:Assumption Cathedral.jpg|thumb|rast|200px|Qatedrala [[Taganrog]]ê (li Rûsya), cihê ku Anton Çexov di 10a Sebatê ya 1860an de hat vaftîz kirin]]
[[Wêne:Taganrog gymnasium boys.jpg|thumb|rast|200px|[[Lîseya lawikan a Taganrogê]] (sedsala 19an), navê wê wek ''Lîseya Anton Çexov'' hatiye guhertin]]
=== Çexov dest bi nivîsandinê dike ===

Di van salan de Çêxov dest pê dike û ji kovarê dibistanan re nivisaran dişîne. Di sala 1879 de Ii Zanîhgeha Moskovayê dikeve beşê fakulta tibbî û destpêka niviskariya wî jî bi vê salê dibe. Ji bo debara jiyan û domandina xwendina xwe, ev xwendekarê ciwan dest pê dike ji kovarên mîzahî re kurteçîrokên pêkenî dişîne. Pirtirîn bi navê V... ya Çêxov, Çêxonte, Anton Ç, Mêrikê Bi Kerb, Birayê Birayê Min, Doktorê Bê Nexweş û hwd... Gelek ji van çîrokên wî yên vê demê, piştî ku zanîngeha xwe xelas dike, wek pirtûkekê çap dibin. Di salên pêşîn de bûyerên ku derûdora Çêxov dibin, ewqas bala wî nakişîne û ew jî zêde guhê xwe nadiyê. Lê di sala 1880'de zordariya Çar êdî bala Çêxov jî dikêşîne. Ew neheqiyên ku dibin, bi roniya çavên xwe dibîne. Dibîne ku ronakbîrên wê demê roj bi roj ji kerba dimirin: Glep Ûspenskî bi nexweşiya mejî ketiye, Garşîn xwe kuştiye, Levîtan jî bi dijwarî xwe ji vê rewşa xirab filitandiye. Di vê dema rewşxirab de bêhêvîtî û dilsarî xwe li Çêxov diyar dike. Çîroka wî ya bi navê Çîroka Xemgîn, vê rewşa wî baş dide xuyakirin. Herweha bi viya re dîtinê Çêxov jî têne guhertin, Anton Çêxonteyê şoagerm, henek û tinazker ji navînê radibe û Anton Çêxov dikeve dewsa wî. Ji wê demê û pê ve, Çêxov neheqî û xirabiyên ûrisên wê rojê wek pêşmalek pînekirî li ber çavan radixe.

Piştî zanîngeha xwe Çêxov diçe û bajarekî nêzîkî Moskovayê doktoriyê dike. Bi vî awayî, her aliyê jiyanê jê re dibe mijarên nivisîna çîrokan. Çîrokên xwe yên bi navê Revok, û Cendek li vir nivisiye. Çêxov ji doktoriyê hez dike, lê mixabin dildariya wî ya li ser edebiyatê zêdetir û girantir e. Ji ber vê yekê niviskarî û doktoriya xwe bi qasî çend salan bi hev re didomîne.

Di sala 1888 de wek niviskarekî mezin nav û deng dide û tê nasîn. Di vê demê de hevalekî wî jê re dibêje: «Edî dev ji doktoriyê berde.» Lê ew jîweha dibersivîne: «Ne karek, dema ez difikirim ku min du kar hene, wê caxê ez xwe xurtir hîs dikim. Doktorî jina min e, niviskarî jî yara min e. Dema ez ji yekî têr bim, ez diçim ba ya din.» Lê mixabin Çêxov tu carî ne bûye doktorekî profesiyonel. Carina yara wî ketiya pêşiya jina wî û herweha xwe bi tevayî daye edebiyatê. Lê tiştekî seyr e ku Çêxov bi salan baweriya wî bi wî hatiye ku bi xwe doktorekî baş e, lê ne niviskarekî baş.

Di sala 1886 de ji çîrokên wî pirtûka wî ya duyemîn çap dibe û her ku diçe navê niviskariya wî belav dibe û deng dide. Herweha baweriya wî jî bi wî tê êdî. Di sala 1887 de pirtûka wî ya sêyemîn jî derdikeve. Bi derketina vê pirtûkê re Akademiya Zanistiyê xelata Pûşkîn dide wî. Di sala 1888 de tiyatroya wî ya pêşîn îvanov li Moskvayê di Korşê de tê raxistin. Dîsa di vê salê de çîroka wî ya bi navê Beyar di kovara Mizgîna Bakur de diweşe. Ev çîroka jî ji hêla rexnegîran ve gelekî tê ecibandin. Çêxov di sala 1890 de diçe girava Sahalîn. Serguzeştên xwe yên vê dûrgeştê, di pirtûka xwe ya bi navê Girava Sahalîn de kat dike.

[[Wêne:Anton Chekhov and Olga Knipper, 1901.jpg|thumb|rast|Anton Çexov digel Olga Knîpper (sal 1901)]]

=== Li Ewrûpa ===
Di sala 1891 de cara pêşîn derdikeve Ewrûpayê. Di sala 1892 de ji xwe re wargeha Melîhovayê dikire û herweha bi serekî rihet gelek çîrokên xwe yên xweş û dirêj li vir dinivise. Wek: Selula Numeroya Şesan (1892) Metranê Res (1893) Sê Sal(1894) Çîroka Wênekêşekî (1895) Jiyana Min (1896) Mûjîkina (1897) ûhd... Lê divê meriv viya jî bide zanîn ku nexweşiya jana zirav, wek gelek kesan bi Çêxov re jî heye. Ev nexweşiya wî, hêj di dema xwendekariya wî ya zanîngehê de xwe lê dide der. Lê Çêxov heta 24 adara vê sala 1897 guhê xwe nadiyê. Belê, Çêxov di vê rojê de bi hevalê xwe î Suvorîn ve li ser xwarina nîvroyê ye û ji nişka ve xwînê vedirişîhe. Ji ber vê yekê bi qasî panzdeh rojan di nexweşxana Moskvayê de dimîne û dûre diçe U bakurê Fransayê dijî. Di ser vê nexweşiya xwe re, wargeha xwe ya Melîhovayê difroşe û di sala 1898 de diçe li Yalta bajarê Kirimê bi cî dibe. Û ji bo Çêxov dewreke nû dest pê dike êdî. Ji ber nexweşiyên xwe, Gorkî û [[Lev Tolstoy|Tolstoy]] jî di vê dewrê de li vî bajarî ne. Çêxov li vir pêwendiyên xwe yên bi wan re baştir û germtir dike. Nemaze bi Gorkî re heta dawiya jiyana xwe jî van pêwendiyên xwe germû nêzoctir didomîne. Di vê navberê de niviskarên bi navûdeng yên wê demê: Kûprîn, Bûnîn, Mamîn- Sibiryak û hwd... car carina têne serlêdana wî. Li vir Çêxov bêtirîn wexta xwe li ser tiyatroyan dibuhurîne.

=== Zewaca bi Olga Kniper re ===

Di îlona sala 1898 de bi Olga Knîperê re danûstandinên xwe çêdike. Olga, artîsteke Hunera Tiyatroya Moskvayê ye. Ji ber niviskariya Çêxov û artîstiya Olgayê, her ku diçe ew pêwendiyên di navbera wan de nêztir û germtir dibe. Di dawiya dawîn de jî, di 25 adara sala 1901 de bi hev re dizewucin. Herçiqas bi hev re dizewucin jî, zêde li ba hev namînin. Lewra Çêxov ji ber nexweşiya xwe li Yaltayê û Olga jî ji bo artîstiya xwe li Moskvayê dimîne. Dûre Çêxov li havîngeheke nêzîkî Moskvayê xaniyekî digire û di gulana sala 1904 de koçî wir dike.

[[Wêne:ChekhovTomb.jpg|thumb|200px|Tirba Anton Çexov, (Moskova)]]
=== Mirina wî ===
Herweha nexweşiya Çêxov ji nû ve lê diazire û piştî mehekê bi hevalbenda xwe ya Olgayê re diçe Ewrûpayê. Li ser merzê [[Swîsrê]] û [[Almanya]]yê, li bajarê Badenweîlerê bi cî dibe. Di çend rojên pêşîn de, rewşa nexweşiya wî parîkî ber bi başiyê diçe. Lê di 29ê hezîrana sala l904 de nexweşiya wî dîsa ji nişka ve lê diazire û di 2 yê tîrmeha 1904 de serê xwe datîne. Cendekê Çêxov, li Moskvayê di goristana Novo-Dîvîçiyê de tê binaxkirin.

Piştî mirina wî, di 12ê tîrmeha sala 1908 de, eleman li bajarê Badenweöerê beryadekî wî dadiçikînin. Lê di destpêka şerê Cihana Yekemîn de, di sala 1914 de, ev beryadê wî dîsa bi destê elemanan tê şikandin û belavkirin.
[[Wêne:Chekhov-Statue-Taganrog2006.jpg|thumb|200px|Peykera Anton Çexov li [[Taganrog]]ê ([[Rûsya]])]]
[[Wêne:Anton Tschechow Denkmal.JPG|thumb|200px|Busta Çexov li [[Badenweiler]]]]

== Derheqê nivîsên Çêxov ==
Çêxov zimanekî asan, xweş û vekirî bê serêş bikar haniye û ji pîvanê ne xistiye. Her bêje, hevok û çfrokek xwe bi rengekî zimên xemilandiye û bê hetikandin bi zanistî cî daye wan. Ew bi xwe li ser vê yekê weha dibêje:

«Riya xweşnivîsê ew e; meriv di ser wan xirabnivisên ku hatine nivisîn re xetekê bikêşin.» Bi vî awayê nivisîna xwe, bêguman alîkariya Çêxov ê ji bo zimanê ûris jî gelek û gelek bibe. Di warê zimanê Çêxov de, A. [[Derman]] î rexnegfrê edebiyata ûris weha dibê: «Edebiyata ûris ji gelek hêlan ve ge§ bû û bi pêş ve çû. Lê ne [[Nîkolay Gogol|Gogol]], ne Dostoyevskî, ne Tolstoy û ne jî Tûrgenyev asankirina edebiyata ûris ji xwe re kirin kar. Lê Çêxov ev tişta da ber xwe û bi ser ket. Ev jî ji bo demokratkirina edebiyatê havêtina gaveke nû û mezin e. Bê guman em dikarin bibêjin ku Çêxov bereyê xwendevanên xwe gelek û gelek fere kir. Lewra dijwar e, meriv rastîyekî were ku di Çêxov negihîje»

Çêxov di çfrokên xwe de tew cî nade bêje, hevok û kesên zêde. Tiştekî herî piçûk jî bi tevayiya çfrokê ve girêdayî ye. Ango ku di çîrokê de cixarekê bide kêşandin, baranê bide barandin, meyekê bide vexwarin ûhd... ew ne ji bona xemalindina çfrokê an dagirtina rûpel e. Lê di çîrokê de wan tiştên ku bi kar tîne, ji bo pêwistiya çîrokê ye. Meriv dikare bibêje ku pirî caran di çîrokê de hinek tişt kêm tên xuyakirin.

Ji xwe dema meriv Çêxov û niviskarên din bidin ber hev, cudayiyek gelek mezin û girîng ber bi çavên meriv dikeve ku; Çêxov hertim aliyekî fikirkirinê ji xwendevan re hiştiye. Li ser vê yekê jî ew bi xwe weha dibêje: «Dema ez dinivisim, bi her awayî bi xwendevan bawer im. Lewra ez wer dizanim ku xwendevan ê bi xwe wê valayiya di çfrokê de dagirê.» Heta ku ji dest Çêxov hatiye, kurt û hindik nivisiye û bi wan gelek tişt dane xuyakirin. Wî ev yeka ji xwe re kiriye xwiyekî hunermendî û heta dawiyê jî domandiye û bi vî awayê xwe jî nav û deng daye.

Di vî warî de di sala 1889 de ji birayê xwe î Aleksander re nameyekê dişîne û tê de weha dibêje: «Kurtî û vekirîtî xwenga serketinê ye.» Û dîsa di wê salê de ji bo Gorkî nameyekê dişîne û tê de dîtinên xwe weha dide xuyakirin: «Di serastkirina destnivisarên xwe de, heta ku ji dest we tê, bikin ku xemil û rengdêrên zêde ji nav derxînin! Serqisê ku ez bibêjim: -Merivek li ser giyan rûnişt.- herkesê viya fahm bike. Lê ku ez bibêjim: -Merivekîbejindirêj û rîsor, bi tirs û xof li dor xwe nêhirî û hêdî hêdî li ser gîyayên şîn û çilmisî rûnişt.- ew ê tu kesek di cara pêşîn de tênegêhîje.&quot; Di xwendina çfrokên Çêxov de pirî caran meriv berê nizane ku çîrokê ji kuderê dest pê kiriye, û di dawiya pirî çfrokan de jî meriv dibê qeyê niviskar ji nivisîha çîroka xwe westiyaye û nîvçe hiştiye. Lê di bingehê vê rastiyê de, dîsa tê fahmkirin ku Çêxov ev jî bi zanistî û awayê hunera xwe wusa kiriye. Li ser vê yekê jî weha dibêje Çêxov: «Ji bo nivisîna çîrokek baş, destpêk û dawiya çfroka xwe bavêjin.» Ango dixwaze bibêje ku ne hewceye meriv ji serî heta dawiyê çfrokê wek girêbendekê an weke protokolekê binivise. Bi qasî ku ne hewce ye, ewqas jî tiştekî bê mane ye.

=== Yûrî Bondirêv derheqê wî ===
[[Bonderw Yûrî Bondirêv]] nivîsarên Çêxov weha dide nasîn: «Em ji namên Çêxov dizanin ku di dema xwe ya dawî de wî dixwest romanekî binivisîne. Dest bi nivisandina romanekî kir û paşê dev jê berda. Nivisandina çirokan domand. Çi kurteçirok û çi çirokên wî yên dirêj hertim ji tevleheviya jiyanê û ji romanên mezin dagirtî ne. Û di warê giranbahayiya xwe de, ez dikarim bibêjim ku ew bergenî romanan in.» Çêxov î niviskarê mezin; gundî, xulam, pir, zarok, jin, bûk, keç û xortên berzewac, malmezin û'hwd.. ji çirokên xwe re kirine mijar û herweha ji her babetî nexşên civatê re bûye xwedî rexne. Ev beriya sed salekê ye ku Çêxov ev çirokên xwe nivisîne, lê meriv bi rihetî di roja îroyîn de li her aliyê jiyanê rastî wan tîpan tê. Bi her çîrokek wî, bi kêmanî nexşê tîpekê tê ber çavê meriv. Çirokên Çêxov wek neynikekê ye. Meriv dikare gelek aliyên xwe û civata îroyîn tê de bibîne. Çêxov di bîst salên niviskariya xwe de, ji bilî nêzîkî deh tiyatroyan, zêdeyî heft sed çirokên kurt û dirêj nivisiye. Ji bo ciwanekî ku biryara niviskariyê dabe, Çêxov van amojgariyan lê dike. «Binivisin, heta ku ji dest we tê pir binivisin. Tiştên hûn binivisin ku hemî ne baş bin jî, xem nake. Her ku biçe ew ê baştir bibe. Xortaniya xwe û zîrekiya serê xwe li avarê ne buhurînin... Binêrin, ku serê pênûsa we tûj, lê ferhenga we teng be, wê çaxê divê hûn bêje û metelokên nû hîn bibin. Ji bo vê yekê jî divê hûn hertim binivisin... Jiyana min, fikra min û tiştên ku di serê min de hatine, divê di çîrokên min de xwe bidin xuyakirin... [[Kurteçîrok]], divê kwîr û dagirtîbe.»

== Berhemên wî ==

=== Wergerên berhemên Çexov bi kurdî ===
Ta niha gelek [[çîrok]]ên wî bi [[kurdî]] jî derketine. Yek jê [[Keşîşê Reş]] e ku Hisên Mihemed ([[Husein Muhammed]]) wergerandiye kurdî.
* Bexçeyê Vîşne, [[Nûdem]], 1995, ISBN 91-88592-07-3
* Keşîşê Reş, [[Husein Muhammed]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* WEŞANÊN WELAT Stockholm 1989

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
[[Kategorî:Mirin 1904]]
[[Kategorî:Nivîskarên rûs]]
[[Kategorî:Romannivîsên ji Împeratoriya Rûsî]]</text>
      <sha1>jhf211rnk3d9n7cg6005f33dx0qmlo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kahû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43080</id>
    <revision>
      <id>2082446</id>
      <parentid>1800980</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2082446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3312" sha1="r5ow9q4z5o2fidfdkaap46jykgc6k9b" xml:space="preserve">[[Wêne:Kropsla_herfst.jpg|thumb|Kahû]]
'''Kahû''', '''kaho''', '''loçik''', '''xas''' an '''xes''' (navê zanistî yê latînî: ''Lactuca sativa'') [[riwek]]eke xwarinê ye ji [[famîleya stêregulan]] ''(Asteraceae)''.

Bi [[havîn]]ê gupikên xwe vedike, heya 30 – 100&amp;nbsp;cm bilind dibe. Li [[Kurdistan]]ê parêzgehên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Îdir]], [[Erzîrom]], [[Wan]], [[Mûş]]ê bo firotinê çandiniya wê tê kirin. Xelk ji bo xwarina malbatê di bostanan de diacon. Ligel gelek [[vîtamîn]] û madeyên bikêr, tê de [[nîtrat]] jî heye ku ev ne baş e.

{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
| colspan=&quot;17&quot;  align=&quot;center&quot; bgcolor=#ececec | 100 g Kahû kêm zêde vana dihewîne:&lt;ref&gt;HERRMANN, K. (2001): Ji hewandinên fêkî û sebzeyan Weşanxaneya Eugen
 Ulmer, Stuttgart (Hohenheim)
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav={{!}} Saziya federal a cotyariyê ya Bayernê: Kahû |url=http://www.lfl.bayern.de/publikationen/daten/merkblaetter_url_1_89.pdf |roja-gihiştinê=2011-05-19 |roja-arşîvê=2012-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120308112358/http://www.lfl.bayern.de/publikationen/daten/merkblaetter_url_1_89.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Kalorî|kcal.]] || [[Av]] || [[Proteîn]] || [[Karbonhîdrat]]||  [[Don, tawaş]] || [[Kaliyûm]] || [[Kalsiyûm]] || [[Fosfor]] || [[Magnezyûm]] || [[Natriyûm]] || [[Hesin]] || [[Vîtamîn A]] || [[Vîtamîn B1]] || [[Vîtamîn B2]] || [[Vîtamîn C]] || [[Vîtamîn E]] || [[Niyacin]]
|- align=&quot;center&quot;
|      13     ||  95g     ||  1,3 g  || 2,2 g  ||    0,2 ||  224&amp;nbsp;mg   ||   37&amp;nbsp;mg ||  33&amp;nbsp;mg  ||  11&amp;nbsp;mg   || 32&amp;nbsp;mg  || 1,1&amp;nbsp;mg || 0,24&amp;nbsp;mg  ||   0,062&amp;nbsp;mg || 0,078&amp;nbsp;mg || 13&amp;nbsp;mg ||  0,57&amp;nbsp;mg || 0,4&amp;nbsp;mg
|}

Başûrê [[Ewropa]], [[Hindistan]], [[Asya]] nêzîk, bakurê [[Afrîka]] ji berê de cihên lê xas dihatiye çandin e. Di demên antîk de herwiha dihatibûya xwarin. Ji ber [[eten]]ê zû kartû dibe, divê mirov bi tezeyî bikarbîne.

== Li ser babetê ==
* Ruprecht Düll û Herfried Kutzelnigg: ''Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands - Ferhengoka riwekên Almanyayê''. 2005, ISBN 3-494-01397-7

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=200024117 Nasandina floraya bakurê Amerîkayê.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314140824/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=200024117 |date=2012-03-14 }} (îngl.)

== Girêdanên derve ==
* [http://www.amjbot.org/cgi/content/full/85/11/1517 Wim J. M. Koopman, Eli Guetta, Clemens C. M. van de Wiel, Ben Vosman and Ronald G. van den Berg : ''Phylogenetic relationships among Lactuca (Asteraceae) species and related genera based on ITS-1 DNA sequences'' in American Journal of Botany, 1998, 85, Seite 1517–1530. Online.] (îngl.)
* [http://www.selfsufficientish.com/lettuce.htm Dave Hamilton: ''Lettuce - Lactuca sativa - Daisy family'', 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527184714/http://www.selfsufficientish.com/lettuce.htm |date=2011-05-27 }}
* [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lactuca+sativa Eintrag bei Plants for a Future.] (îngl.)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Famîleya stêregulan]]
[[Kategorî:Sebze]]</text>
      <sha1>r5ow9q4z5o2fidfdkaap46jykgc6k9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Lîsteya bikarhêneran li gorî hejmara guhartinan</title>
    <ns>4</ns>
    <id>70679</id>
    <revision>
      <id>2082585</id>
      <parentid>2082413</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin</comment>
      <origin>2082585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3290" sha1="7dol3flszhw0kgng8nvxwbsz88053sb" xml:space="preserve">
{{/ser}}

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! #
! Bikarhêner 
! Hejmara guhartinan

|-
| 1
| {{b|Penaber49}}
| 111672
|-
| 2
| {{b|Avestaboy}}
| 88529
|-
| 3
| {{b|MikaelF}}
| 86125
|-
| 4
| {{b|Wikihez}}
| 81307
|-
| 5
| {{b|Ghybu}}
| 57939
|-
| 6
| {{b|Erdal Ronahi}}
| 21894
|-
| 7
| {{b|Gomada}}
| 16455
|-
| 8
| {{b|Kurê Acemî}}
| 13369
|-
| 9
| {{b|Xwedêda}}
| 12206
|-
| 10
| {{b|Sayit25}}
| 9905
|-
| 11
| {{b|Bablekan}}
| 9690
|-
| 12
| {{b|Luqman}}
| 9281
|-
| 13
| {{b|Mohajeer}}
| 8746
|-
| 14
| {{b|Mors maku}}
| 7848
|-
| 15
| {{b|Baran Agir}}
| 7542
|-
| 16
| {{b|Bangin}}
| 7395
|-
| 17
| {{b|Şêr}}
| 7348
|-
| 18
| {{b|GPinkerton}}
| 6523
|-
| 19
| {{b|Ramikurd}}
| 6298
|-
| 20
| {{b|Takabeg}}
| 5720
|-
| 21
| {{b|Ferrus}}
| 5671
|-
| 22
| {{b|Alkd}}
| 4570
|-
| 23
| {{b|Dilovan Gervan}}
| 3949
|-
| 24
| {{b|Biyolojiyabikurdi}}
| 3688
|-
| 25
| {{b|Kurdodino}}
| 3563
|-
| 26
| {{b|Baran Ruciyar}}
| 3123
|-
| 27
| {{b|Cyrus the virus}}
| 2994
|-
| 28
| {{b|Bikarhêner}}
| 2573
|-
| 29
| {{b|Ahmetbeg}}
| 2464
|-
| 30
| {{b|Têmavo}}
| 2182
|-
| 31
| {{b|Guherto}}
| 1953
|-
| 32
| {{b|Rasti}}
| 1853
|-
| 33
| {{b|Mehk63}}
| 1758
|-
| 34
| {{b|VikiAzad}}
| 1743
|-
| 35
| {{b|Diyako~kuwiki}}
| 1725
|-
| 36
| {{b|Cirano}}
| 1689
|-
| 37
| {{b|ئاسۆ}}
| 1685
|-
| 38
| {{b|Haco}}
| 1654
|-
| 39
| {{b|Bibliophile}}
| 1464
|-
| 40
| {{b|Cuneytewrares}}
| 1458
|-
| 41
| {{b|Purbo T}}
| 1435
|-
| 42
| {{b|QazîKurd}}
| 1423
|-
| 43
| {{b|Xani~kuwiki}}
| 1420
|-
| 44
| {{b|Merivan}}
| 1333
|-
| 45
| {{b|Klk737dldj636do377eki3737}}
| 1328
|-
| 46
| {{b|KurdoChali}}
| 1325
|-
| 47
| {{b|Ilamxan}}
| 1179
|-
| 48
| {{b|Xweka}}
| 1078
|-
| 49
| {{b|Jiju}}
| 1045
|-
| 50
| {{b|Aras-real}}
| 966
|-
| 51
| {{b|Calak}}
| 947
|-
| 52
| {{b|Dilo2121}}
| 937
|-
| 53
| {{b|Zanistvan}}
| 876
|-
| 54
| {{b|Zeki}}
| 851
|-
| 55
| {{b|Piling}}
| 749
|-
| 56
| {{b|Makenzis}}
| 737
|-
| 57
| {{b|Cyrus abdi}}
| 734
|-
| 58
| {{b|RewşenBaran}}
| 689
|-
| 59
| {{b|Thothr}}
| 671
|-
| 60
| {{b|KureCewlik81}}
| 663
|-
| 61
| {{b|RezanTovjin}}
| 660
|-
| 62
| {{b|Bûraẍ Derdilî}}
| 633
|-
| 63
| {{b|KurdîmHeval}}
| 605
|-
| 64
| {{b|Silêman}}
| 596
|-
| 65
| {{b|Hamid}}
| 591
|-
| 66
| {{b|Sebriko}}
| 587
|-
| 67
| {{b|PanchoS}}
| 573
|-
| 68
| {{b|Ehmedbeg}}
| 561
|-
| 69
| {{b|Alsace38}}
| 552
|-
| 70
| {{b|Reality006}}
| 541
|-
| 71
| {{b|Talizok}}
| 538
|-
| 72
| {{b|Memwelat}}
| 526
|-
| 73
| {{b|EmrahÖ}}
| 521
|-
| 74
| {{b|Webmaster}}
| 520
|-
| 75
| {{b|Baaqo92}}
| 503
|-
| 76
| {{b|Key Mîrza}}
| 496
|-
| 77
| {{b|Welat}}
| 484
|-
| 78
| {{b|Benyadem}}
| 478
|-
| 79
| {{b|Ternarius}}
| 477
|-
| 80
| {{b|Zêtkar}}
| 466
|-
| 81
| {{b|Ferhad y}}
| 459
|-
| 82
| {{b|Aza}}
| 450
|-
| 83
| {{b|Wejevan}}
| 437
|-
| 84
| {{b|Khoshhat}}
| 437
|-
| 85
| {{b|MIKAEELL}}
| 425
|-
| 86
| {{b|Pathoschild}}
| 416
|-
| 87
| {{b|PowerBUL}}
| 410
|-
| 88
| {{b|Sakura emad}}
| 409
|-
| 89
| {{b|Kurdî27}}
| 409
|-
| 90
| {{b|Pill}}
| 407
|-
| 91
| {{b|Irecmehrbexs}}
| 399
|-
| 92
| {{b|Cobar~kuwiki}}
| 393
|-
| 93
| {{b|Jiyanalpirani}}
| 363
|-
| 94
| {{b|E2m}}
| 360
|-
| 95
| {{b|Bohater~kuwiki}}
| 323
|-
| 96
| {{b|Mêzgir}}
| 320
|-
| 97
| {{b|Paraw}}
| 312
|-
| 98
| {{b|Derbaz}}
| 302
|-
| 99
| {{b|LA2}}
| 302
|-
| 100
| {{b|Rokarali}}
| 300
|}</text>
      <sha1>7dol3flszhw0kgng8nvxwbsz88053sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>75842</id>
    <revision>
      <id>2082558</id>
      <parentid>2081838</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: 1 gotûbêj ji 90 rojan kevntir li [[Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv 5]] hat arşîvkirin</comment>
      <origin>2082558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4908" sha1="hazfqwxqz5p2mvstwncvvl9509vw6ih" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 5
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 gulan 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|gotûbêj]])&lt;/bdi&gt; 17:11, 23 hezîran 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 hezîran 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:24, 24 tîrmeh 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;</text>
      <sha1>hazfqwxqz5p2mvstwncvvl9509vw6ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nuşînşar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77336</id>
    <revision>
      <id>2082556</id>
      <parentid>2048349</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2082556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="gn661wgvf1rcsh16phn3wvcs4tueqql" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = Nuşînşar
| navê_fermî         = {{ziman|fa|نوشین شهر}}
| nexşeya_cihan      = Îran
| koordînat          = {{Koord|37|44|08|N|45|03|05|E|display=inline, title}}
| welat              = 
| dûgel              = {{ala|Îran}}
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]]
| bexş               = [[Nazlû (bexş)|Navend]]
| gundistan          = 
| navê_nîştecihan    = nuşînşarî, xelkê Nuşînşarê
| gelhe              = 7000
| gelhe_sal          = [[2011]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 1.337
| wêne               = 
| wêne_sernav        = 
| wêne_firehî        = 
| malper             = 
}}
'''Nuşînşar'''&lt;ref&gt;Dr. Abdulla Ghafor (2000). Kurdistan: Dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stockholm, Swêd.&lt;/ref&gt; bajarek e di navçeya [[Nazê]] girêdayî bi bajarê [[Ûrmiyê]] di parêzgeha [[Azerbaycana Rojava]] ya [[Îran]]ê ye.
Şêniyên Nuşînşarê [[kurd]]ên [[kurmanc]] û [[azerî]] ne û rêjeya wan teqrîben bi qasî hev e.&lt;ref&gt;[http://www.omran-ag.ir/Default.aspx?tabid=179&amp;ctl=Details&amp;mid=645&amp;ItemID=129 نام شهردار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012183118/http://omran-ag.ir/Default.aspx?tabid=179 |date=2007-10-12 }}، [http://www.fallingrain.com/world/IR/1/Nushin.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002135928/http://www.fallingrain.com/world/IR/1/Nushin.html |date=2018-10-02 }} مختصات و ارتفاع&lt;/ref&gt;

Nuşînşar 25 kîlometreyan ji bajarê Ûrmiyê dûr e û kevtiye bakurê bajarê Ûrmiyê û tê de gelek kargeh û karxaneyên piçûk û mezin wekî [[Karxaneya Şekira Ûrmiyê]], [[Karxaneya Çîmentoya Sipî ya Ûrmiyê]] û dehan kargehên piçûk û mezin ên din.

Gelek rez û baxên mêweyan jî li Nuşînşarê hene ku ji wan mirov dikare [[sêv]] û [[tirî]] û zrddelî û [[xox]] û [[gêlas]]an nav bibe.&lt;ref&gt;اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳ خ&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Azerbaycana Rojava}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1993an li Îranê]]
[[Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
[[Kategorî:Ûrmiye (navçe)]]</text>
      <sha1>gn661wgvf1rcsh16phn3wvcs4tueqql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suryaniyên Îraqê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93264</id>
    <revision>
      <id>2082583</id>
      <parentid>1893928</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2082583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5171" sha1="pl2flv0iwld5c6uy8v9gevuch7cvl1y" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| navê rastî         = Suryanî
| ala                = 
| gelhe              = 150,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Shlama Population Project |url=https://www.shlama.org/population |weşanger=Shlama |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt; - 200,000&lt;ref name=&quot;Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria 2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://50f3ad00-5b28-4016-898f-6130d301c97a.filesusr.com/ugd/6ae567_41177671fb884482adfdc52d459a40b1.pdf |sernav=Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria |xebat=Assyrian Policy Institute }}&lt;/ref&gt; (2020)
300,000 - 400,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=24 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Plight of the Middle East's Christians |tarîx=15 gulan 2015 |nivîskar=Walter Russell Mead |xebat=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/the-plight-of-the-middle-easts-christians-1431700075 }}&lt;/ref&gt;
800,000 - 1,500,000&lt;ref name=&quot;UNPO:Assyria&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/21519 |sernav=Assyria: Growing Number of Diaspora Reconnecting with Homeland |tarîx=2019-05-28 |malper=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]] |roja-gihiştinê=2021-08-29 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528130152/https://unpo.org/article/21519 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |url=https://www.meforum.org/558/iraqi-assyrians-barometer-of-pluralism |sernav=Iraqi Assyrians: Barometer of Pluralism |kovar=Middle East Quarterly |tarîx=June 2003 |paşnav1=Lewis |pêşnav1=Jonathan Eric }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=2011 }}&lt;/ref&gt;
| ziman              = [[Aşûrî]] • [[Kurdî]] • [[Erebî]]
| dîn                = Mesihî
| wêne               = [[Wêne:Aketo Festival (Assyrian New Year) in April 2018 in Nohaadra (Duhok) 14.jpg|250px]]
| ol                 = 
}}
[[Suryanî|'''Suryaniyên''']] '''Îraqê''' yan '''Suryanî li Iraqê''' (zimanê [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܐܬܘܪܝܐ ܕܥܝܪܩ, {{bi-ar|الآشوريون في العراق}}) yek ji kêmatiyên etnîk ên [[Iraq]]ê ye.

== Gelî ==

Çaxê ku [[Mesîhtî li Iraqê|mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên Aramî ev ol zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî . Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.

Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra [[Bîzans]] û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).

== Jimara rûniştvanên suryanî li Îraqê ==
Di raporeke sala 1950i de hejmarên [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA-yê]] ya ku li ser Îraqê hatî kirin, ew dibûne 98.000 [[keldanî]] û 30.000 [[nestorî]] û 25.000 katolîkên [[suryanî]] û 12.000 [[jakobî]] hate texmînkirin.&lt;ref name=&quot;CIA-1950&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |sernav=National Intelligence Survey: Iraq: Section 43 |weşanger=CIA |tarîxa-gihiştinê=2020-10-04 |tarîxa-arşîvê=2017-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170210050720/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî statîstîkên ku Dêra Katolîk a Roman berhev kir dema ku serjimêriya katolîk a keldanî ya li Îraqê di 2012 û 2013an de hatiye kirin, keldo-aşûrî li Îraqê 230.071 kes bûn.&lt;ref name=&quot;catholic-hierarchy.org&quot;&gt;http://www.catholic-hierarchy.org/rite/dch2.html&lt;/ref&gt;

Projeyek nifûsê ya ku ji hêla ''Weqfa Shlama'' ve tê ''meşandin'' diyar kir ye ku nifûsa suryanî ya toraqê bi tevahî 151.047 kes in (ji Adara 2020) ve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shlama.org/population |sernav=Population Project |malper=Shlama Foundation |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Suryanî]]
* [[Enkawa]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==

* [https://web.archive.org/web/20090201052834/http://assyriacouncil.eu/3.html Daxuyaniyên Çapemenî yên Konseya Asûrî ya Ewropa]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Civaka Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Suryaniyên Îraqê| ]]
[[Kategorî:Suryanî]]</text>
      <sha1>pl2flv0iwld5c6uy8v9gevuch7cvl1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082589</id>
      <parentid>2082583</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="24ap82s3cnl8o1pkd60vya6dn3avs3l" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| navê rastî         = Suryanî
| ala                = 
| gelhe              = 150,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Shlama Population Project |url=https://www.shlama.org/population |weşanger=Shlama |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt; - 200,000&lt;ref name=&quot;Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria 2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://50f3ad00-5b28-4016-898f-6130d301c97a.filesusr.com/ugd/6ae567_41177671fb884482adfdc52d459a40b1.pdf |sernav=Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria |xebat=Assyrian Policy Institute }}&lt;/ref&gt; (2020)
300,000 - 400,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=24 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Plight of the Middle East's Christians |tarîx=15 gulan 2015 |nivîskar=Walter Russell Mead |xebat=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/the-plight-of-the-middle-easts-christians-1431700075 }}&lt;/ref&gt;
800,000 - 1,500,000&lt;ref name=&quot;UNPO:Assyria&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/21519 |sernav=Assyria: Growing Number of Diaspora Reconnecting with Homeland |tarîx=2019-05-28 |malper=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]] |roja-gihiştinê=2021-08-29 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528130152/https://unpo.org/article/21519 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |url=https://www.meforum.org/558/iraqi-assyrians-barometer-of-pluralism |sernav=Iraqi Assyrians: Barometer of Pluralism |kovar=Middle East Quarterly |tarîx=June 2003 |paşnav1=Lewis |pêşnav1=Jonathan Eric }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=2011 }}&lt;/ref&gt;
| ziman              = [[Aşûrî]] • [[Kurdî]] • [[Erebî]]
| dîn                = Mesihî
| wêne               = [[Wêne:Aketo Festival (Assyrian New Year) in April 2018 in Nohaadra (Duhok) 14.jpg|250px]]
| ol                 = 
}}
[[Suryanî|'''Suryaniyên''']] '''Îraqê''' yan '''Suryanî li Iraqê''' (zimanê [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܐܬܘܪܝܐ ܕܥܝܪܩ, {{bi-ar|الآشوريون في العراق}}) yek ji kêmatiyên etnîk ên [[Iraq]]ê ye.

== Gelî ==

Çaxê ku [[Mesîhtî li Iraqê|mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên Aramî ev ol zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî . Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.

Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra [[Bîzans]] û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).

== Jimara rûniştvanên suryanî li Îraqê ==
Di raporeke sala 1950i de hejmarên [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA-yê]] ya ku li ser Îraqê hatî kirin, ew dibûne 98.000 [[keldanî]] û 30.000 [[nestorî]] û 25.000 katolîkên [[suryanî]] û 12.000 [[jakobî]] hate texmînkirin.&lt;ref name=&quot;CIA-1950&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |sernav=National Intelligence Survey: Iraq: Section 43 |weşanger=CIA |tarîxa-gihiştinê=2020-10-04 |tarîxa-arşîvê=2017-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170210050720/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî statîstîkên ku Dêra Katolîk a Roman berhev kir dema ku serjimêriya katolîk a keldanî ya li Îraqê di 2012 û 2013an de hatiye kirin, keldo-aşûrî li Îraqê 230.071 kes bûn.&lt;ref name=&quot;catholic-hierarchy.org&quot;&gt;http://www.catholic-hierarchy.org/rite/dch2.html&lt;/ref&gt;

Projeyek nifûsê ya ku ji hêla ''Weqfa Shlama'' ve tê ''meşandin'' diyar kir ye ku nifûsa suryanî ya toraqê bi tevahî 151.047 kes in (ji Adara 2020) ve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shlama.org/population |sernav=Population Project |malper=Shlama Foundation |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Suryanî]]
* [[Enkawa]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==

* [https://web.archive.org/web/20090201052834/http://assyriacouncil.eu/3.html Daxuyaniyên Çapemenî yên Konseya Asûrî ya Ewropa]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Civaka Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Iraqê]]
[[Kategorî:Suryaniyên Îraqê| ]]
[[Kategorî:Suryanî]]</text>
      <sha1>24ap82s3cnl8o1pkd60vya6dn3avs3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082590</id>
      <parentid>2082589</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2082590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5229" sha1="hq7ts5yjg6lu3t8ddakvh3ambvae2tz" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| navê rastî         = Suryanî
| ala                = 
| gelhe              = 150,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Shlama Population Project |url=https://www.shlama.org/population |weşanger=Shlama |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt; - 200,000&lt;ref name=&quot;Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria 2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://50f3ad00-5b28-4016-898f-6130d301c97a.filesusr.com/ugd/6ae567_41177671fb884482adfdc52d459a40b1.pdf |sernav=Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria |xebat=Assyrian Policy Institute }}&lt;/ref&gt; (2020)
300,000 - 400,000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=24 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Plight of the Middle East's Christians |tarîx=15 gulan 2015 |nivîskar=Walter Russell Mead |xebat=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/the-plight-of-the-middle-easts-christians-1431700075 }}&lt;/ref&gt;
800,000 - 1,500,000&lt;ref name=&quot;UNPO:Assyria&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/21519 |sernav=Assyria: Growing Number of Diaspora Reconnecting with Homeland |tarîx=2019-05-28 |malper=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]] |roja-gihiştinê=2021-08-29 |roja-arşîvê=2019-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190528130152/https://unpo.org/article/21519 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |url=https://www.meforum.org/558/iraqi-assyrians-barometer-of-pluralism |sernav=Iraqi Assyrians: Barometer of Pluralism |kovar=Middle East Quarterly |tarîx=June 2003 |paşnav1=Lewis |pêşnav1=Jonathan Eric }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians |sernav=The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities &amp;#124; Mardean Isaac |tarîx=2011 }}&lt;/ref&gt;
| ziman              = [[Aşûrî]] • [[Kurdî]] • [[Erebî]]
| dîn                = Mesihî
| wêne               = [[Wêne:Aketo Festival (Assyrian New Year) in April 2018 in Nohaadra (Duhok) 14.jpg|250px]]
| ol                 = 
}}
[[Suryanî|'''Suryaniyên''']] '''Îraqê''' yan '''Suryanî li Iraqê''' (zimanê [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܐܬܘܪܝܐ ܕܥܝܪܩ, {{bi-ar|الآشوريون في العراق}}) yek ji kêmatiyên etnîk ên [[Iraq]]ê ye.

== Gelî ==

Çaxê ku [[Mesîhtî li Iraqê|mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên Aramî ev ol zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî . Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.

Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra [[Bîzans]] û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê).

== Jimara rûniştvanên suryanî li Îraqê ==
Di raporeke sala 1950i de hejmarên [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA-yê]] ya ku li ser Îraqê hatî kirin, ew dibûne 98.000 [[keldanî]] û 30.000 [[nestorî]] û 25.000 katolîkên [[suryanî]] û 12.000 [[jakobî]] hate texmînkirin.&lt;ref name=&quot;CIA-1950&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |sernav=National Intelligence Survey: Iraq: Section 43 |weşanger=CIA |tarîxa-gihiştinê=2020-10-04 |tarîxa-arşîvê=2017-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170210050720/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/DOC_0001252339.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî statîstîkên ku Dêra Katolîk a Roman berhev kir dema ku serjimêriya katolîk a keldanî ya li Îraqê di 2012 û 2013an de hatiye kirin, keldo-aşûrî li Îraqê 230.071 kes bûn.&lt;ref name=&quot;catholic-hierarchy.org&quot;&gt;http://www.catholic-hierarchy.org/rite/dch2.html&lt;/ref&gt;

Projeyek nifûsê ya ku ji hêla ''Weqfa Shlama'' ve tê ''meşandin'' diyar kir ye ku nifûsa suryanî ya toraqê bi tevahî 151.047 kes in (ji Adara 2020) ve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.shlama.org/population |sernav=Population Project |malper=Shlama Foundation |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Suryanî]]
* [[Enkawa]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==

* [https://web.archive.org/web/20090201052834/http://assyriacouncil.eu/3.html Daxuyaniyên Çapemenî yên Konseya Asûrî ya Ewropa]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Civaka Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Iraqê]]
[[Kategorî:Suryaniyên Îraqê| ]]
[[Kategorî:Suryanî]]</text>
      <sha1>hq7ts5yjg6lu3t8ddakvh3ambvae2tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chioggia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100726</id>
    <revision>
      <id>2082591</id>
      <parentid>1814515</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T10:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>58156</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Chioggia that depicts the Canal Vena inserted.</comment>
      <origin>2082591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4674" sha1="42ohtippglrnw3zpyn1wcwx06eqa62o" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_din           = Cióza
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Îtalya
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = {{Ala|Îtalya}}
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = [[Veneto]]
| parêzgeh           = [[ (parêzgeh)]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 48.169
| gelhe_sal          = 2020
| berbelavî          = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 185
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 2 m
| dem                = [[UTC+1]] (CET)
[[UTC+2]] (CEST) 
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 30015
| koda_telefonê      = 041
| malper             = [http://www.chioggia.org/ chioggia.org/]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = Map Region of Veneto.svg
| nexşe_firehî       = 250px
| nexşe_sernav       = Li ser nexşeyê cihê Herêma  Venetoyê diyar dibe.
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = Aerial image of Chioggia (view from the south).jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = Wêneyek ji bajêr
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Chioggia''' (bi [[zimanê venetî]]: ''Cióza''), bajarekî komûn a [[Îtalya]]yê û yek ji bajarên herêma [[Veneto]]yê ye. Bajarê Chioggio li ser nîvgirava bi heman navê, li ser [[Nîvgirava Chioggio]] hatiye avakirin.
== Gelhe ==
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |sernav=Statistiche demografiche ISTAT |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 0
  bar:1871 from:0 till: 28051
  bar:1881 from:0 till: 29236
  bar:1901 from:0 till: 31218
  bar:1911 from:0 till: 35052
  bar:1921 from:0 till: 36427
  bar:1931 from:0 till: 40252
  bar:1936 from:0 till: 42569
  bar:1951 from:0 till: 49528
  bar:1961 from:0 till: 47151
  bar:1971 from:0 till: 49885
  bar:1981 from:0 till: 53470
  bar:1991 from:0 till: 53179
  bar:2001 from:0 till: 51779

PlotData=

  bar:1861 at: 0 fontsize:S text: n.d. shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 28051 fontsize:S text: 28.051 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 29236 fontsize:S text: 29.236 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 31218 fontsize:S text: 31.218 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 35052 fontsize:S text: 35.052 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 36427 fontsize:S text: 36.427 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 40252 fontsize:S text: 40.252 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 42569 fontsize:S text: 42.569 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 49528 fontsize:S text: 49.528 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 47151 fontsize:S text: 47.151 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 49885 fontsize:S text: 49.885 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 53470 fontsize:S text: 53.470 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 53179 fontsize:S text: 53.179 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 51779 fontsize:S text: 51.779 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Jêderka İSTAT
&lt;/timeline&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]</text>
      <sha1>42ohtippglrnw3zpyn1wcwx06eqa62o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082595</id>
      <parentid>2082591</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2082595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4697" sha1="le3w1fxit52sarf8y90itavwz63b7jh" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_din           = Cióza
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Îtalya
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = {{Ala|Îtalya}}
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = [[Veneto]]
| parêzgeh           = [[ (parêzgeh)]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 48.169
| gelhe_sal          = 2020
| berbelavî          = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 185
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 2 m
| dem                = [[UTC+1]] (CET)
[[UTC+2]] (CEST) 
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 30015
| koda_telefonê      = 041
| malper             = [http://www.chioggia.org/ chioggia.org/]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = Map Region of Veneto.svg
| nexşe_firehî       = 250px
| nexşe_sernav       = Li ser nexşeyê cihê Herêma  Venetoyê diyar dibe.
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = Aerial image of Chioggia (view from the south).jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = Wêneyek ji bajêr
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Chioggia''' {{IPA-it|ˈkjɔddʒa}} (bi [[zimanê venetî]]: ''Cióza''), bajarekî komûn a [[Îtalya]]yê û yek ji bajarên herêma [[Veneto]]yê ye. Bajarê Chioggio li ser nîvgirava bi heman navê, li ser [[Nîvgirava Chioggio]] hatiye avakirin.
== Gelhe ==
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |sernav=Statistiche demografiche ISTAT |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 0
  bar:1871 from:0 till: 28051
  bar:1881 from:0 till: 29236
  bar:1901 from:0 till: 31218
  bar:1911 from:0 till: 35052
  bar:1921 from:0 till: 36427
  bar:1931 from:0 till: 40252
  bar:1936 from:0 till: 42569
  bar:1951 from:0 till: 49528
  bar:1961 from:0 till: 47151
  bar:1971 from:0 till: 49885
  bar:1981 from:0 till: 53470
  bar:1991 from:0 till: 53179
  bar:2001 from:0 till: 51779

PlotData=

  bar:1861 at: 0 fontsize:S text: n.d. shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 28051 fontsize:S text: 28.051 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 29236 fontsize:S text: 29.236 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 31218 fontsize:S text: 31.218 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 35052 fontsize:S text: 35.052 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 36427 fontsize:S text: 36.427 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 40252 fontsize:S text: 40.252 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 42569 fontsize:S text: 42.569 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 49528 fontsize:S text: 49.528 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 47151 fontsize:S text: 47.151 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 49885 fontsize:S text: 49.885 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 53470 fontsize:S text: 53.470 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 53179 fontsize:S text: 53.179 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 51779 fontsize:S text: 51.779 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Jêderka İSTAT
&lt;/timeline&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]</text>
      <sha1>le3w1fxit52sarf8y90itavwz63b7jh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082596</id>
      <parentid>2082595</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2082596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4709" sha1="2ndgb0yvzxfp0mqw9ox5t8dqq3u0mht" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_din           = Cióza
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Îtalya
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = {{Ala|Îtalya}}
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = [[Veneto]]
| parêzgeh           = [[ (parêzgeh)]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 48.169
| gelhe_sal          = 2020
| berbelavî          = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 185
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 2 m
| dem                = [[UTC+1]] (CET)
[[UTC+2]] (CEST) 
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 30015
| koda_telefonê      = 041
| malper             = [http://www.chioggia.org/ chioggia.org/]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = Map Region of Veneto.svg
| nexşe_firehî       = 250px
| nexşe_sernav       = Li ser nexşeyê cihê Herêma  Venetoyê diyar dibe.
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = Aerial image of Chioggia (view from the south).jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = Wêneyek ji bajêr
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Chioggia''' {{IPA-it|ˈkjɔddʒa}} (bi [[zimanê venetî]]: ''Cióza'' [ˈtʃɔza]), bajarekî komûn a [[Îtalya]]yê û yek ji bajarên herêma [[Veneto]]yê ye. Bajarê Chioggio li ser nîvgirava bi heman navê, li ser [[Nîvgirava Chioggio]] hatiye avakirin.
== Gelhe ==
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |sernav=Statistiche demografiche ISTAT |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 0
  bar:1871 from:0 till: 28051
  bar:1881 from:0 till: 29236
  bar:1901 from:0 till: 31218
  bar:1911 from:0 till: 35052
  bar:1921 from:0 till: 36427
  bar:1931 from:0 till: 40252
  bar:1936 from:0 till: 42569
  bar:1951 from:0 till: 49528
  bar:1961 from:0 till: 47151
  bar:1971 from:0 till: 49885
  bar:1981 from:0 till: 53470
  bar:1991 from:0 till: 53179
  bar:2001 from:0 till: 51779

PlotData=

  bar:1861 at: 0 fontsize:S text: n.d. shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 28051 fontsize:S text: 28.051 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 29236 fontsize:S text: 29.236 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 31218 fontsize:S text: 31.218 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 35052 fontsize:S text: 35.052 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 36427 fontsize:S text: 36.427 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 40252 fontsize:S text: 40.252 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 42569 fontsize:S text: 42.569 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 49528 fontsize:S text: 49.528 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 47151 fontsize:S text: 47.151 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 49885 fontsize:S text: 49.885 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 53470 fontsize:S text: 53.470 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 53179 fontsize:S text: 53.179 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 51779 fontsize:S text: 51.779 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Jêderka İSTAT
&lt;/timeline&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]</text>
      <sha1>2ndgb0yvzxfp0mqw9ox5t8dqq3u0mht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082597</id>
      <parentid>2082596</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2082597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4690" sha1="8t7gfe25knj0rnaxs96f1m5qz2t8xwr" xml:space="preserve">{{Agahîdank bajar
| nav                = 
| navê_din           = Cióza
| navê_fermî         = 
| mertal             = 
| al                 = 
| nexşeya_cihan      = Îtalya
| nc_relief          = erê &lt;!-- &quot;Nexşeya topografî&quot; derdikeve --&gt;
| nc_firehî          = 250px
| koordînat          = 
| damezrandin        = &lt;!------- Kargêrî -------&gt;
| welat              = {{Ala|Îtalya}}
| dûgel              = 
| kargêrî_sernav     = 
| kargêrî            = 
| herêm              = [[Veneto]]
| parêzgeh           = [[ (parêzgeh)]]
| şaristan           = 
| bexş               = 
| navçe              = 
| nahiye             = 
| gundistan          = 
| serbajar           = 
| parêzgar           = 
| şaredar            = &lt;!------- Demografî -----&gt;
| navê_nîştecihan    = 
| gelhe              = 48.169
| gelhe_sal          = 2020
| berbelavî          = &lt;!------- Erdnîgarî -----&gt;
| rûerd              = 185
| rûerd1_sernav      = 
| bilindayî          = 2 m
| dem                = [[UTC+1]] (CET)
[[UTC+2]] (CEST) 
&lt;!------- Agahiyên din --&gt;
| koda_postayê       = 30015
| koda_telefonê      = 041
| malper             = [http://www.chioggia.org/ chioggia.org/]
&lt;!------- Nexşe ---------&gt;
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| nexşe              = Map Region of Veneto.svg
| nexşe_firehî       = 250px
| nexşe_sernav       = Li ser nexşeyê cihê Herêma  Venetoyê diyar dibe.
| nexşe2             = 
| nexşe2_firehî      = 
| nexşe2_sernav      = &lt;!------- Wêne ----------&gt;
| wêneSer            = Aerial image of Chioggia (view from the south).jpg
| wêneSer_firehî     = 250px
| wêneSer_sernav     = Wêneyek ji bajêr
| wêne               = 
| wêne_firehî        = 
| wêne_sernav        = 
}}
'''Chioggia''' {{IPA-it|ˈkjɔddʒa}} (bi [[zimanê venetî]]: ''Cióza'' [ˈtʃɔza]), bajar û komûneke herêma [[Veneto]] li [[Îtalya]]yê ye. Bajarê Chioggio li ser nîvgirava bi heman navê, li ser [[Nîvgirava Chioggio]] hatiye avakirin.
== Gelhe ==
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |sernav=Statistiche demografiche ISTAT |malper=demo.istat.it |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-06-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190630220127/http://demo.istat.it/pop2018/index3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 0
  bar:1871 from:0 till: 28051
  bar:1881 from:0 till: 29236
  bar:1901 from:0 till: 31218
  bar:1911 from:0 till: 35052
  bar:1921 from:0 till: 36427
  bar:1931 from:0 till: 40252
  bar:1936 from:0 till: 42569
  bar:1951 from:0 till: 49528
  bar:1961 from:0 till: 47151
  bar:1971 from:0 till: 49885
  bar:1981 from:0 till: 53470
  bar:1991 from:0 till: 53179
  bar:2001 from:0 till: 51779

PlotData=

  bar:1861 at: 0 fontsize:S text: n.d. shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 28051 fontsize:S text: 28.051 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 29236 fontsize:S text: 29.236 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 31218 fontsize:S text: 31.218 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 35052 fontsize:S text: 35.052 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 36427 fontsize:S text: 36.427 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 40252 fontsize:S text: 40.252 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 42569 fontsize:S text: 42.569 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 49528 fontsize:S text: 49.528 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 47151 fontsize:S text: 47.151 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 49885 fontsize:S text: 49.885 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 53470 fontsize:S text: 53.470 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 53179 fontsize:S text: 53.179 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 51779 fontsize:S text: 51.779 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Jêderka İSTAT
&lt;/timeline&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}

[[Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]</text>
      <sha1>8t7gfe25knj0rnaxs96f1m5qz2t8xwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yêkmala Jêr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137807</id>
    <redirect title="Yekmala Jêrî" />
    <revision>
      <id>2082535</id>
      <parentid>1161150</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Yekmala Jêrî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="557zsbbxhuso2y6qhg4keyu6l8o2kzn" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Yekmala Jêrî]]</text>
      <sha1>557zsbbxhuso2y6qhg4keyu6l8o2kzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yêkmala Jor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137808</id>
    <redirect title="Yekmala Jorî" />
    <revision>
      <id>2082534</id>
      <parentid>1161152</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Yekmala Jorî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="n3zcviu4e4p96bxz63ik1ipyxjp9y4b" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Yekmala Jorî]]</text>
      <sha1>n3zcviu4e4p96bxz63ik1ipyxjp9y4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2082442</id>
      <parentid>2082412</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T12:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2082442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195319" sha1="fc4otq3hka7x4c69wg17eky0ck8m1tj" xml:space="preserve">
== 2026-07-30T12:31:09Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]]
*# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-07-30T08:20:46Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-28T08:20:45Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-27T08:20:46Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-26T08:21:06Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-25T08:20:40Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-24T08:20:37Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2081691 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>fc4otq3hka7x4c69wg17eky0ck8m1tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082582</id>
      <parentid>2082442</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2082582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195319" sha1="a33qqzk0euuzypovp3wciouc3kiaele" xml:space="preserve">
== 2026-07-31T08:21:02Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-30T12:31:09Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]]
*# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotin]] → [[:Kategorî:Folklor]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-07-30T08:20:46Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-28T08:20:45Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-27T08:20:46Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-26T08:21:06Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 50 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-07-25T08:20:40Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2081772 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>a33qqzk0euuzypovp3wciouc3kiaele</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn</title>
    <ns>2</ns>
    <id>211750</id>
    <revision>
      <id>2082499</id>
      <parentid>2082391</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2082499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14672" sha1="3l6jiexajnt12mnehquktyap13xk0en" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]]
# [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Bac]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>3l6jiexajnt12mnehquktyap13xk0en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082526</id>
      <parentid>2082499</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2082526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14906" sha1="ge16k592u4wr2oph79eliopeg8rbd2t" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]]
# [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Bac]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>ge16k592u4wr2oph79eliopeg8rbd2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082527</id>
      <parentid>2082526</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2082527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15137" sha1="o2xnnzgpgcy88g3zncf3fpe85i2lz9u" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]]
# [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Bac]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>o2xnnzgpgcy88g3zncf3fpe85i2lz9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082528</id>
      <parentid>2082527</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Problemek hat qeydkirin</comment>
      <origin>2082528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15372" sha1="kh59o07on8p6bcmth9gg6kco04ucluv" xml:space="preserve"># [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya analîtîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Analytical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya neorganîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Inorganic chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kîmyaya fizîkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Physical chemistry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xurika Reş]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Smallpox]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zatûre]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pneumonia]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serma]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Common cold]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Obezîte]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Obesity]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sekta mêjî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Stroke]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chronic obstructive pulmonary disease]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sexually transmitted infection]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polio]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Gastroenterît]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gastroenteritis]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Astengdarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Disability]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Etanol]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ethanol]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema bergiriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Immune system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alûdebûn (bijîşkî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Addiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Girêbest]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Contract]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nematoda]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nematode]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Sîstema pirbûnê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproductive system]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kana keviran]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Quarry]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Mollusca]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Protîst]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Protist]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirbûn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Reproduction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alga]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Algae]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Arkeya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêwîtiya fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Metabolîzm]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Metabolism]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Rûpela [[Mahabharata]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Birayên Karamazov (pirtûk)]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Firîna fezayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spaceflight]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dûvstêr]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Comet]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê hindistanî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Hindustani language]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîroka Genji]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[The Tale of Genji]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Zanîngeha Elezherê]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Honak]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fiction]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pexşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Exşan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Prose]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tîpên çînî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chinese characters]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye
# [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne.
# [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]]
# [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]]
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Cihû]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# Gotûbêja [[Bac]] tine ye
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.
# [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne.</text>
      <sha1>kh59o07on8p6bcmth9gg6kco04ucluv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Lîsteya botan li gorî hejmara guhartinan</title>
    <ns>4</ns>
    <id>214165</id>
    <revision>
      <id>2082586</id>
      <parentid>2082414</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin</comment>
      <origin>2082586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1343" sha1="tl0vud0h3d5pur2l5o8pz3ellvqbn0g" xml:space="preserve">
{{/ser}}

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! #
! Bikarhêner 
! Hejmara guhartinan

|-
| 1
| {{b|Balyozbot}}
| 841016
|-
| 2
| {{b|WîkîBot}}
| 37319
|-
| 3
| {{b|SieBot}}
| 26410
|-
| 4
| {{b|TXiKiBoT}}
| 19321
|-
| 5
| {{b|Luckas-bot}}
| 17287
|-
| 6
| {{b|InternetArchiveBot}}
| 15178
|-
| 7
| {{b|VolkovBot}}
| 13954
|-
| 8
| {{b|Escarbot}}
| 10256
|-
| 9
| {{b|Thijs!bot}}
| 9729
|-
| 10
| {{b|JAnDbot}}
| 9153
|-
| 11
| {{b|WikitanvirBot}}
| 8977
|-
| 12
| {{b|AramBot}}
| 7122
|-
| 13
| {{b|MelancholieBot}}
| 6834
|-
| 14
| {{b|AlleborgoBot}}
| 5091
|-
| 15
| {{b|Alexbot}}
| 4188
|-
| 16
| {{b|GanimalBot}}
| 4109
|-
| 17
| {{b|FoxBot}}
| 3926
|-
| 18
| {{b|Loveless}}
| 3922
|-
| 19
| {{b|TobeBot}}
| 3779
|-
| 20
| {{b|SakuraBot}}
| 3605
|-
| 21
| {{b|Idioma-bot}}
| 2800
|-
| 22
| {{b|PipepBot}}
| 2080
|-
| 23
| {{b|JhsBot}}
| 1904
|-
| 24
| {{b|Synthebot}}
| 1842
|-
| 25
| {{b|BotMultichill}}
| 1825
|-
| 26
| {{b|Ripchip Bot}}
| 1823
|-
| 27
| {{b|CalakBot}}
| 1795
|-
| 28
| {{b|タチコマ robot}}
| 1648
|-
| 29
| {{b|Mjbmrbot}}
| 1587
|-
| 30
| {{b|AvocatoBot}}
| 1501
|-
| 31
| {{b|MediaWiki message delivery}}
| 1486
|-
| 32
| {{b|YurikBot}}
| 1349
|-
| 33
| {{b|Robbot}}
| 1233
|-
| 34
| {{b|AvicBot}}
| 1122
|-
| 35
| {{b|RobotJcb}}
| 1088
|-
| 36
| {{b|BodhisattvaBot}}
| 1027
|-
| 37
| {{b|Vagobot}}
| 1002
|}</text>
      <sha1>tl0vud0h3d5pur2l5o8pz3ellvqbn0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv 5</title>
    <ns>4</ns>
    <id>309472</id>
    <revision>
      <id>2082557</id>
      <parentid>2066048</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: 1 gotûbêj ji Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) hat arşîvkirin</comment>
      <origin>2082557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45123" sha1="d8xfb372362oovrd9v0ayrb88v4dcbu" xml:space="preserve">{{Arşîvkirin}}

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:11, 16 nîsan 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 nîsan 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;
== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 nîsan 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 nîsan 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|gotûbêj]])&lt;/bdi&gt; 22:07, 15 gulan 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;
== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 gulan 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 03:07, 28 gulan 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|gotûbêj]]) 16:47, 29 gulan 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;
== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 hezîran 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 hezîran 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 tebax 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 04:48, 9 çiriya pêşîn 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 çiriya pêşîn 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;
== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;</text>
      <sha1>d8xfb372362oovrd9v0ayrb88v4dcbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Kurê Acemî</title>
    <ns>2</ns>
    <id>309907</id>
    <revision>
      <id>2082443</id>
      <parentid>2032882</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T12:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="ij8mrfwerqlq54fxd3wthu1yel8heln" xml:space="preserve">[[Wêne:Türkei, Insel Ahtamar auf dem Vansee mit der armenischen Kirche zum Heiligen Kreuz.jpg|thumb|[[Gola Wanê]]…]]
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|Sinorên welat çiqas xweş ne…]]

Silav, tu bi xêr hatiye rûpela min!

Ez bi taybetî bi afirandin, baştirkirin û parastina gotaran, û herwiha bi hevkariya bi civaka [[Wîkîpediyaya kurdî]] re eleqedar im. Armanca min ew e ku agahdariya pêbawer bi awayekî zelal û bêalî peyda bikim.

Ez ji xebata li ser mijarên di warên [[çand]], [[dîrok]], [[teknolojî]] û bûyerên rojane de kêfxweş im. Ez çavkaniyên pêbawer, zimanê objektîf û hevkariya avaker girîng dibînim.

Spas ji bo serdanê - ji xwendin û beşdarbûna li Wîkîpediya kêfê werdigirim!

== Agahiyên din di derbarê min ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Wan|Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|de|en-3|kmr-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kur%C3%AA%2520Acem%C3%AE '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>ij8mrfwerqlq54fxd3wthu1yel8heln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Babanis, Gever</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310374</id>
    <redirect title="Bawernis" />
    <revision>
      <id>2082530</id>
      <parentid>1951264</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Bawernis]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="qmmtghqmidd39eehcc7m5j59wu4d42e" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Bawernis]]</text>
      <sha1>qmmtghqmidd39eehcc7m5j59wu4d42e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ezîzûleh Xan Şadlû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313304</id>
    <revision>
      <id>2082444</id>
      <parentid>1977190</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T13:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>599</id>
      </contributor>
      <comment>Wêneyê bi navê Ezîzûleh_Xan_Şadlû.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Ezîzûleh Xan Şadlû.jpg|]]</comment>
      <origin>2082444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="jc7xhqwttqd5zow1hbe9lscsqza4u9s" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| nav                = Ezîzûleh Xan Şadlû
| wêne               =
| mezinahiya_wêne    = 250px
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = c. 1881
| cihê_jidayikbûnê   = [[Bojnord]], [[Mîrgeha Bocnûrdê]]
| roja_mirinê        = c. 1925
| cihê_mirinê        = [[Meşhed]], [[Îrana Pehlewî|Xanedana Pehlewiyan]]
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| dê_û_bav           = 
| xizm               = 
| meqam1             = Mîrê [[Mîrgeha Bocnûrdê]]
| berê1              = [[Heyder Qulî Xan]]
| paşê1              = [[Ezîzûleh Xan]]
| dewr1              = 1872-1903
| şerên_tevlêbûyî    = 
}}
'''Ezîzûleh Xan Şadlû''' bi leqeba '''Serdar Mozaz''' jî dihat naskirin, (jdb: 1881 sala tavî li Bojnourdê - mirin: 1925), serokê dawîn ê eşîra Shadlu û hukumdarê mîratî yê [[Mîrgeha Bocnûrdê|Mîrektiya Bojnourdê]] bû.

== Jînenîgarî ==
Ezîzûllah Xan Şedlû wekê kurê [[Yar Mihamed Xan Şadlû|Yar Mihemed Xan Şedlû]], di sala 1881an de li [[Bocnûrd (navçe)|Bocnûrdê]] ji dayik bûye. Ew zarokê sêyemîn ê Yar Mihemed Xan bû lê ji ber ku dayika wî kurd bû, ew wekî cîgirê bavê xwe hatiye hilbijartin, berevajî du birayên xwe yên mezin, Nusretullah Xan û Silêman Xan hebûn ku dayikên wan tirkmen bûn. Ev pirsgirêk bûye sedem ku birayê wî Silêman Xan di sala 1897an de li dijî Yar Mihemed Xan serhildanek pêk bîne ku Silêman tê de hatiye kuştin. Ezîzûllah Xan di sala 1904an de cihê bavê xwe digire lê salek şûnda, ji ber rola wî yê di revandina keçên Quçan û hevkariya bi tirkmenan re ji wezîfeya xwe hate dûrxistin û hatiye girtin. [[Elîxan beg|Elî Xan Beg]] cihê wî digire lê di sala 1908an de, bi hatina Mehmalî Şah Qacar a ser desthilatdariyê, Ezîzûllah Xan hate berdan û ji nû ve ji bo hikûmeta Bocnûrdê hatiye tayîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Vegera dîrokî ya Kurdan ber bi Xorasanê, Cild Çaran }}&lt;/ref&gt;

Piştî serbestberdana wî, ew dest bi kuştina tirkmenan dike. Di sala 1920an de, [[Mihemed Teqî Pesiyan]] [[hikûmeta xweser a Xorasanê]] ragihafiye û li Xorasanê reform dest pê kiriye. Ezîzûllah Xan dijberekî tund ê Pesiyan bû. Di cotmeha sala 1921ê de, Ezîzûllah Xan, digel [[Welî Xan Qeremanlû]] û Tac Mihemed Xan Zeferanlû, bi artêşekê ber bi Meşhedê ve meşiyan. Wan di şer de artêşa Pesiyan têk birin. Pesiyan di vî şerî de hatiye kuştin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
[[Kategorî:Kesên ji Bojnord]]
[[Kategorî:Kurdên Xorasanê]]
[[Kategorî:Mirin 1925]]</text>
      <sha1>jc7xhqwttqd5zow1hbe9lscsqza4u9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirtûka wêneyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320289</id>
    <revision>
      <id>2082447</id>
      <parentid>2082396</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="3bx2exy82tiwd0n598olk37hdjw10gm" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}}
{{Xebat}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene, dema ku bi ‚[[Orbis Sensualium Pictus]] re yekem pirtûka wêneyî ya ku bi taybetî ji bo zarokan hatibû sêwirandin hate çapandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>3bx2exy82tiwd0n598olk37hdjw10gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082471</id>
      <parentid>2082447</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="2d3vs17dnhej4ut65nuoqfv7s5xyg77" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên rûnî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsa zirîçî.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, „''[[Struwwelpeter]]''“ (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], „''Tintin-Lutin''“ (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û „''[[The Tale of Peter Rabbit]]''“ (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, „''Make Way for Ducklings''“ ya [[Robert McCloskey]], ,, ''The Cat in the Hat'' “ ya [[Dr. Seuss]] û „''[[Where the Wild Things Are]]'' “ ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (di sala 1938an de damezrandî) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn. Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene, dema ku bi ‚[[Orbis Sensualium Pictus]] re yekem pirtûka wêneyî ya ku bi taybetî ji bo zarokan hatibû sêwirandin hate çapandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên nîgarkirî yên pêşîn ===

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>2d3vs17dnhej4ut65nuoqfv7s5xyg77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nexweşiya zarokan a felçiyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329010</id>
    <redirect title="Nexweşiya felcbûna zarokan" />
    <revision>
      <id>2082533</id>
      <parentid>2081337</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Nexweşiya felcbûna zarokan]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="le8ctvftovjujh03do6pu919qhuhvfw" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Nexweşiya felcbûna zarokan]]</text>
      <sha1>le8ctvftovjujh03do6pu919qhuhvfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329029</id>
    <redirect title="Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê" />
    <revision>
      <id>2082532</id>
      <parentid>2081694</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="pyauordqgv26p1op072dccjbhgrg5wf" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]]</text>
      <sha1>pyauordqgv26p1op072dccjbhgrg5wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derbasbûna enfeksiyonên bi riya seksê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329030</id>
    <redirect title="Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê" />
    <revision>
      <id>2082531</id>
      <parentid>2081696</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T00:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="pyauordqgv26p1op072dccjbhgrg5wf" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derbasbûna enfeksiyonan a bi riya seksê]]</text>
      <sha1>pyauordqgv26p1op072dccjbhgrg5wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329079</id>
    <redirect title="Cejna Noelê" />
    <revision>
      <id>2082473</id>
      <parentid>2082298</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3029</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Cejna Noelê]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2082473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="e7zobrlssdz8artcoxe44fjbalzkmll" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Cejna Noelê]]</text>
      <sha1>e7zobrlssdz8artcoxe44fjbalzkmll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya fizîkî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329085</id>
    <revision>
      <id>2082436</id>
      <parentid>2082435</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T11:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="ckp8l4cuvrujgsezcvhs34zuk8432ev" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kîmyaya fîzîkî</text>
      <sha1>ckp8l4cuvrujgsezcvhs34zuk8432ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082437</id>
      <parentid>2082436</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T11:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]]</comment>
      <origin>2082437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="402706oimvx17hm7641hqn43qezwy1i" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kîmyaya fîzîkî

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>402706oimvx17hm7641hqn43qezwy1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082438</id>
      <parentid>2082437</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T12:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="csmr2eqfp67g0lpcqds21rw423awgmo" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[Kîmya|kîmyayî]] de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên fîzîkê yên wekî tevger, enerjî, hêz, dem, termodînamîk, kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyewî.
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>csmr2eqfp67g0lpcqds21rw423awgmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082439</id>
      <parentid>2082438</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T12:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Kîmyaya fîzîkî]] weke [[Kîmyaya fizîkî]] guhart</comment>
      <origin>2082438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="348" sha1="csmr2eqfp67g0lpcqds21rw423awgmo" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[Kîmya|kîmyayî]] de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên fîzîkê yên wekî tevger, enerjî, hêz, dem, termodînamîk, kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyewî.
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>csmr2eqfp67g0lpcqds21rw423awgmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082441</id>
      <parentid>2082439</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T12:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380" sha1="1dy6jztdo7ymrw9qzzerxgj2enjaln1" xml:space="preserve">{{Xebat}}Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[Kîmya|kîmyayî]] de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[Fizîk|fizîkê]] yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>1dy6jztdo7ymrw9qzzerxgj2enjaln1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082445</id>
      <parentid>2082441</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T13:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2082445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368" sha1="a3i0r4zwylap67d5mdz6jgvsp35qeyy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>a3i0r4zwylap67d5mdz6jgvsp35qeyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082448</id>
      <parentid>2082445</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="ggqvpifpvbqtsoi9rung3dg500gxphy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>ggqvpifpvbqtsoi9rung3dg500gxphy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082449</id>
      <parentid>2082448</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="6x7abguef1z3pd50866m3gclo7wpxoj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>6x7abguef1z3pd50866m3gclo7wpxoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082450</id>
      <parentid>2082449</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="tvi2kx067jcq207e8jsi8kc3iyw0jh0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>tvi2kx067jcq207e8jsi8kc3iyw0jh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082451</id>
      <parentid>2082450</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="io0oo1ophb9lmyyptacrebukjmjgaqk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

* Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de).

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>io0oo1ophb9lmyyptacrebukjmjgaqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082452</id>
      <parentid>2082451</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="8h8a65s2fva5397fpdhbwjilfl129f9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

* Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de).
* Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>8h8a65s2fva5397fpdhbwjilfl129f9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082453</id>
      <parentid>2082452</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T14:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1129" sha1="dgua6vnf5301iy7l2smundna8m27alr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

* Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de).
* Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
* Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>dgua6vnf5301iy7l2smundna8m27alr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082454</id>
      <parentid>2082453</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1206" sha1="3pbzkmt9xwbki9s295dge0fcqp2gjb1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

* Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de).
* Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
* Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
* Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>3pbzkmt9xwbki9s295dge0fcqp2gjb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082455</id>
      <parentid>2082454</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="bapqhjy1ywiyeu0o9rjq0va4dt6i8lj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

* Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de).
* Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
* Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
* Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
* Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>bapqhjy1ywiyeu0o9rjq0va4dt6i8lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082456</id>
      <parentid>2082455</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1352" sha1="lpt2nyl7wtd63sxmcy96nhs7djtotnc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>lpt2nyl7wtd63sxmcy96nhs7djtotnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082457</id>
      <parentid>2082456</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1530" sha1="lhi8g5sohbhnft92s12ma1plrw9ihv7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>lhi8g5sohbhnft92s12ma1plrw9ihv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082458</id>
      <parentid>2082457</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="k2q9xgq2b9yo4t4gbtj5tj8falrtn43" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>k2q9xgq2b9yo4t4gbtj5tj8falrtn43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082459</id>
      <parentid>2082458</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1784" sha1="2q1s09harl7oovw92uvhg2jdrn6xjst" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>2q1s09harl7oovw92uvhg2jdrn6xjst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082460</id>
      <parentid>2082459</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="raa3xg18vymfwacjofyrobek6ydqao0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>raa3xg18vymfwacjofyrobek6ydqao0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082461</id>
      <parentid>2082460</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>2082461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2008" sha1="aq5bugtv31v0vbc92jlor1tmlvfo868" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

=== . ===
Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>aq5bugtv31v0vbc92jlor1tmlvfo868</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082462</id>
      <parentid>2082461</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2082462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="ld7qhudia42zmz6pqzz8359i2wim3dp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>ld7qhudia42zmz6pqzz8359i2wim3dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082463</id>
      <parentid>2082462</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2082463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2014" sha1="2dauy5ol94mvv6tvpomlww7su6i1zch" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>2dauy5ol94mvv6tvpomlww7su6i1zch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082464</id>
      <parentid>2082463</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2082464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="3fydaudruycakqfme1tioo9hldtftrc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>3fydaudruycakqfme1tioo9hldtftrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082465</id>
      <parentid>2082464</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2319" sha1="fn0ok5hst1f78isw4z8ne5tggnoggsm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>fn0ok5hst1f78isw4z8ne5tggnoggsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082466</id>
      <parentid>2082465</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2362" sha1="fgof0ylvuaypm8z59xx0kr3hdtzdrc4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb]]
Kîmyaya fîzîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>fgof0ylvuaypm8z59xx0kr3hdtzdrc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082467</id>
      <parentid>2082466</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2487" sha1="q4pi7q66qlvdsjf4jbg9kurf0a6mi03" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb|Di navbera pêta agir û kulîlkê de [[aerogel]] heye ku kîmyaya fizîkî alîkariyeke mezin daye pêvajoya çêkirina wê.]]
Kîmyaya fizîkî lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>q4pi7q66qlvdsjf4jbg9kurf0a6mi03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082468</id>
      <parentid>2082467</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2493" sha1="jdgqv94scd505tygg0ozu62dnr08lyv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb|Di navbera pêta agir û kulîlkê de [[aerogel]] heye ku kîmyaya fizîkî alîkariyeke mezin daye pêvajoya çêkirina wê.]]
'''Kîmyaya fizîkî''' lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>jdgqv94scd505tygg0ozu62dnr08lyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082469</id>
      <parentid>2082468</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="9kc1eb3vp6yrcin7k93vxlwjw7xnstt" xml:space="preserve">[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb|Di navbera pêta agir û kulîlkê de [[aerogel]] heye ku kîmyaya fizîkî alîkariyeke mezin daye pêvajoya çêkirina wê.]]
'''Kîmyaya fizîkî''' lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka îstatîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>9kc1eb3vp6yrcin7k93vxlwjw7xnstt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082470</id>
      <parentid>2082469</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="rzux3df4j1pyosfaom3vj5rdmt5hqur" xml:space="preserve">[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb|Di navbera pêta agir û kulîlkê de [[aerogel]] heye ku kîmyaya fizîkî alîkariyeke mezin daye pêvajoya çêkirina wê.]]
'''Kîmyaya fizîkî''' lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka statîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[Şile|şilemeniyan]] de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>rzux3df4j1pyosfaom3vj5rdmt5hqur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082472</id>
      <parentid>2082470</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2082472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2476" sha1="bkl3s7nhsmtvirwhcng6q8fxa84xa6b" xml:space="preserve">[[Wêne:Aerogelflower filtered.jpg|thumb|Di navbera pêta agir û kulîlkê de [[aerogel]] heye ku kîmyaya fizîkî alîkariyeke mezin daye pêvajoya çêkirina wê.]]
'''Kîmyaya fizîkî''' lêkolîna diyardeyên makroskopî û mîkroskopî yên di sîstemên [[kîmya]]yî de ye, li gorî prensîp, pratîk û têgehên [[fizîk]]ê yên wekî tevger, [[Wize|enerjî]], [[hêz]], [[wext]], [[termodînamîk]], kîmyaya kuantûmê, mekanîka statîstîkî, dînamîka analîtîk û hevsengiyên kîmyayî.

Kîmyaya fizîkî, berevajiya [[fizîka kîmyayî]], bi giranî (lê ne her tim) zanisteke ser-molekuler e; ji ber ku piraniya prensîbên ku ew li ser hatine avakirin, ne tenê bi pêkhateya molekuler an atomî, lê bi taybetmendiyên giştî yên madeyê (wek mesele, hevsengiya kîmyayî û koloîdan) ve girêdayî ne.

Hin ji wan têkiliyên ku kîmyaya fizîkî hewl dide fêm bike, tesîrên van tiştan li xwe digirin:

# Hêzên navbera-molekulerî yên ku tesîrê li taybetmendiyên fizîkî yên materyalan dikin (nermbûn an şêwe-girtin, berxwedana li hember kişandinê, û tansiyona rûyî ya di [[şile]]meniyan de)
# Kînetîka reaksiyonê li ser leza reaksiyonê.
# Nasnameya iyonan û gihandina elektrîkê ya materyalan.
# Zanista rûyê û elektrokîmyaya [[Parzûna xaneyê|parzûnên xaneyan]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Surface Chemistry and Electrochemistry of Membranes |paşnav=Sorenson |pêşnav=Torben Smith |weşanger=CRC Press |tarîx=1999-02-16 |rûpel=134 |isbn=978-0-8247-1922-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=v1oU13xAl6AC&amp;pg=RA1-PA134&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;
# Têkiliya di navbera du laşan de ji hêla mîqdarên [[Têhn (fizîk)|germê]] û [[Kar (fizîk)|kar]] ve, wekî termodînamîk tê binavkirin.
# Veguhastina germê di navbera sîstemeke kîmyayî û derdora wê de, di çaxa guherîna qonaxê an jî pêkhatina reaksiyoneke kîmyayî de, wekî termokîmya tê binavkirin.
# Lêkolîna taybetmendiyên kolîgatîv ên cureyên ku di çareseriyê de hene.
# Hejmara qonaxan, hejmara pêkhateyan û pileya azadiyê (an jî varyans) dikarin bi riya yasaya qonaxan bi hev ve werin girêdan.
# Bertekên hicreyên elektrokîmyayî.
# Reftara sîstemên mîkroskopî bi bikaranîna mekanîka kuantûmê û ya pergalên makroskopî bi bikaranîna termodînamîka statîstîkî.
# Hesabkirina enerjiya tevgera elektronan di molekul û kompleksên metalî de.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>bkl3s7nhsmtvirwhcng6q8fxa84xa6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya fîzîkî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329086</id>
    <redirect title="Kîmyaya fizîkî" />
    <revision>
      <id>2082440</id>
      <timestamp>2026-07-30T12:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Kîmyaya fîzîkî]] weke [[Kîmyaya fizîkî]] guhart</comment>
      <origin>2082440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="sc4zz44hchubhbnl9ti1788x4xcatiq" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Kîmyaya fizîkî]]</text>
      <sha1>sc4zz44hchubhbnl9ti1788x4xcatiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Yonetmenbeyy</title>
    <ns>2</ns>
    <id>329087</id>
    <revision>
      <id>2082476</id>
      <timestamp>2026-07-30T16:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yonetmenbeyy</username>
        <id>172681</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Babel|tr|en-2}}  Silav, ez '''Yonetmenbeyy''' im.  Ez dixwazim bi çêkirin û baştirkirina gotaran, bi bikaranîna çavkaniyên pêbawer û serbixwe, beşdarî Wikipediyayê bibim.  Mijarên ku herî zêde bala min dikşînin sînema, muzîk, jînenîgarî, mijarên girêdayî fîlman û gotarên derbarê medyayê ne. Armanca min ew e ku bi awayekî bêalî binivîsim, ji zimanê reklamî dûr bimînim û polîtîkayên Wikipediyayê yên derbarê verastkirinê...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2082476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="9xv4wmkskxp024a2eiwabvz48t3u56u" xml:space="preserve">{{Babel|tr|en-2}}

Silav, ez '''Yonetmenbeyy''' im.

Ez dixwazim bi çêkirin û baştirkirina gotaran, bi bikaranîna çavkaniyên pêbawer û serbixwe, beşdarî Wikipediyayê bibim.

Mijarên ku herî zêde bala min dikşînin sînema, muzîk, jînenîgarî, mijarên girêdayî fîlman û gotarên derbarê medyayê ne. Armanca min ew e ku bi awayekî bêalî binivîsim, ji zimanê reklamî dûr bimînim û polîtîkayên Wikipediyayê yên derbarê verastkirinê, çavkaniyên pêbawer, jînenîgariya kesên zindî û nakokiya berjewendiyan bişopînim.

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #d71920
| id-fc = #ffffff
| id = TR
| info = Ev bikarhêner bi zimanê tirkî wekî zimanê zikmakî diaxive.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #003366
| id-fc = #ffffff
| id = EN-2
| info = Ev bikarhêner dikare di asta navîn de bi zimanê îngilîzî beşdarî bike.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #006400
| id-fc = #ffffff
| id = RS
| info = Ev bikarhêner piştgirî dide bikaranîna çavkaniyên pêbawer û serbixwe.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #800000
| id-fc = #ffffff
| id = BLP
| info = Ev bikarhêner rêziknameya Wikipediyayê ya derbarê jînenîgariya kesên zindî rêz dike.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #444444
| id-fc = #ffffff
| id = NPOV
| info = Ev bikarhêner hewl dide ku ji nêrînek bêalî binivîse.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #663399
| id-fc = #ffffff
| id = COI
| info = Ev bikarhêner dema ku pêwîst be, piştgirî dide eşkerekirina nakokiya berjewendiyan.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #2f4f4f
| id-fc = #ffffff
| id = AFC
| info = Ev bikarhêner bi afirandina gotaran û baştirkirina pêşnivîsan re eleqedar e.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #111111
| id-fc = #ffffff
| id = FILM
| info = Ev bikarhêner bi sînema û gotarên girêdayî fîlman re eleqedar e.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #333333
| id-fc = #ffffff
| id = MUSIC
| info = Ev bikarhêner bi gotarên derbarê muzîkê re eleqedar e.
}}

{{Userbox
| border-c = #000000
| id-c = #555555
| id-fc = #ffffff
| id = BIO
| info = Ev bikarhêner bi gotarên jînenîgariyê re eleqedar e.
}}
```</text>
      <sha1>9xv4wmkskxp024a2eiwabvz48t3u56u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fırat Gümüştekin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329088</id>
    <revision>
      <id>2082477</id>
      <timestamp>2026-07-30T16:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yonetmenbeyy</username>
        <id>172681</id>
      </contributor>
      <comment>Agahiyên biyografî, kariyer, filmografî, dîskografî û çavkanî hatin zêdekirin.</comment>
      <origin>2082477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14305" sha1="58h71hfxf4ciwydeb15jnky28iqqx5l" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                 = Fırat Gümüştekin
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| roja_jidayikbûnê    = {{Zayîn|16|3|2000|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê    = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]]
| hevwelatî           = Tirkiyeyî
| pîşe                = Derhênerê fîlman, senarîst, sînemager, edîtor, hilberîner û bestekar
| salên_çalak         = 2025–niha
| xebatên_navdar      = ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'', ''Evimi Özledim'', ''The Silent Friction''
| malper              = [https://www.firatgumustekin.com/ firatgumustekin.com]
}}

'''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/
 |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi
 |malper=Beyazperde
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' û ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp
 |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=14 hezîran 2025
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp
 |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=19 avrêl 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Jiyan û destpêka kariyerê ==

Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot; /&gt; Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi
 |sernav=Biyografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;

== Kariyer ==

=== Kurtefîlm ===

==== ''Yalnızlık'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.&lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025
 |sernav=Loneliness
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Fîlm bi bikaranîna sükûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

==== ''The Last Meeting'' ====

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp
 |sernav=Duygusal yolculuk
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=3 rêbendan 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

==== ''Evimi Özledim'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.&lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/
 |sernav=Evimi Özledim
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.&lt;ref name=&quot;OfficialFilmography&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi
 |sernav=Filmografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Klîbên muzîkê ===

Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/
 |sernav=Firat Gumustekin
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.&lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar
 |sernav=Güneş Doğar by Meg
 |malper=Popnable
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.&lt;ref name=&quot;Hayal&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o
 |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt; Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.&lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs
 |sernav=Barış Yiğit Ceyhan &amp; Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.&lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE
 |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YarBeni&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM
 |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BenYandim&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g
 |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Vîdeoyên konseran ===

Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.&lt;ref name=&quot;YouTubeChannel&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Muzîk û bestesazî ===

Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.&lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu
 |sernav=The Weight of Time
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs
 |sernav=The Silent Friction
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

Parçeyên sereke yên albûmê ev in:

# ''Genesis''
# ''Whispers of Doubt''
# ''The Catalyst''
# ''Echoes of Loss''
# ''The Unseen Threat''
# ''Point of Contact''
# ''Fracture Point''
# ''Rise of Conflict''
# ''Aftermath''

Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Deezer&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942
 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler
 |malper=Deezer
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Awayê xebatê ==

Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

== Fîlmografî ==

=== Kurtefîlm ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Kar
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''Yalnızlık''
| Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner
| Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog
| &lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''The Last Meeting''
| Derhêner û senarîst
| Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan
| &lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''Evimi Özledim''
| Derhêner û sînemager
| Kurtefîlma dramî
| &lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot; /&gt;
|}

=== Klîbên muzîkê ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Hunermend
! Stran
! Kar
! Çavkanî
|-
| 2025
| Burak Ceyhan
| ''Bana Sor (Cover)''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;
|-
| 2025
| MEG
| ''Güneş Doğar''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Burak Ceyhan
| ''Hayal''
| Derhêner û sînemager
| &lt;ref name=&quot;Hayal&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan
| ''Köylü Kızı''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Sen De Yan''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül û Emrah Alsan
| ''Yar Beni Yaksınlar''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;YarBeni&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Ben Yandım''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;BenYandim&quot; /&gt;
|}

== Dîskografî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Cure
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''The Weight of Time''
| Singil
| Muzîka enstrûmental û sînematîk
| &lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''Vicdan Muhasebesi''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE
 |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack)
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026
| ''Soğuyan Çaylar''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref name=&quot;Deezer&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''The Silent Friction''
| Albûm
| Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye
| &lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;
|}

== Nasîn û ragihandin ==

''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt; Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot; /&gt;

Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin.

== Çavkanî ==

&lt;references /&gt;

== Girêdanên derve ==

* [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî]
* [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]]
* [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]]
* [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê]
* [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li Spotify

{{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}}
[[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Derhênerên fîlman]]
[[Kategorî:Senarîst]]
[[Kategorî:Sînemager]]
[[Kategorî:Bestekarên tirk]]</text>
      <sha1>58h71hfxf4ciwydeb15jnky28iqqx5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082491</id>
      <parentid>2082477</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Etîketa &lt;references /&gt; bi şablona {{[[Şablon:Çavkanî|Çavkanî]]}} hat guhartin.; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2082491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14329" sha1="1kd2vni03ys1x8yrbidfc1ckcski6ju" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Fırat Gümüştekin
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]]
| hevwelatî          = Tirkiyeyî
| pîşe               = Derhênerê fîlman, senarîst, sînemager, edîtor, hilberîner û bestekar
| salên_çalak        = 2025–niha
| xebatên_navdar     = ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'', ''Evimi Özledim'', ''The Silent Friction''
| malper             = [https://www.firatgumustekin.com/ firatgumustekin.com]
}}
'''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/
 |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi
 |malper=Beyazperde
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' û ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp
 |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=14 hezîran 2025
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp
 |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=19 avrêl 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Jiyan û destpêka kariyerê ==

Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot; /&gt; Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi
 |sernav=Biyografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;

== Kariyer ==

=== Kurtefîlm ===

==== ''Yalnızlık'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.&lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025
 |sernav=Loneliness
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Fîlm bi bikaranîna sükûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

==== ''The Last Meeting'' ====

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp
 |sernav=Duygusal yolculuk
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=3 rêbendan 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

==== ''Evimi Özledim'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.&lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/
 |sernav=Evimi Özledim
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.&lt;ref name=&quot;OfficialFilmography&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi
 |sernav=Filmografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Klîbên muzîkê ===

Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/
 |sernav=Firat Gumustekin
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.&lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar
 |sernav=Güneş Doğar by Meg
 |malper=Popnable
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.&lt;ref name=&quot;Hayal&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o
 |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt; Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.&lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs
 |sernav=Barış Yiğit Ceyhan &amp; Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.&lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE
 |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YarBeni&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM
 |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BenYandim&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g
 |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Vîdeoyên konseran ===

Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.&lt;ref name=&quot;YouTubeChannel&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Muzîk û bestesazî ===

Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.&lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu
 |sernav=The Weight of Time
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs
 |sernav=The Silent Friction
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

Parçeyên sereke yên albûmê ev in:

# ''Genesis''
# ''Whispers of Doubt''
# ''The Catalyst''
# ''Echoes of Loss''
# ''The Unseen Threat''
# ''Point of Contact''
# ''Fracture Point''
# ''Rise of Conflict''
# ''Aftermath''

Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Deezer&quot;&gt;{{jêder malper
 |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942
 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler
 |malper=Deezer
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Awayê xebatê ==

Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

== Fîlmografî ==

=== Kurtefîlm ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Kar
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''Yalnızlık''
| Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner
| Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog
| &lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''The Last Meeting''
| Derhêner û senarîst
| Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan
| &lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''Evimi Özledim''
| Derhêner û sînemager
| Kurtefîlma dramî
| &lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot; /&gt;
|}

=== Klîbên muzîkê ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Hunermend
! Stran
! Kar
! Çavkanî
|-
| 2025
| Burak Ceyhan
| ''Bana Sor (Cover)''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;
|-
| 2025
| MEG
| ''Güneş Doğar''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Burak Ceyhan
| ''Hayal''
| Derhêner û sînemager
| &lt;ref name=&quot;Hayal&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan
| ''Köylü Kızı''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Sen De Yan''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül û Emrah Alsan
| ''Yar Beni Yaksınlar''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;YarBeni&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Ben Yandım''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;BenYandim&quot; /&gt;
|}

== Dîskografî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Cure
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''The Weight of Time''
| Singil
| Muzîka enstrûmental û sînematîk
| &lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''Vicdan Muhasebesi''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref&gt;{{jêder malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE
 |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack)
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026
| ''Soğuyan Çaylar''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref name=&quot;Deezer&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''The Silent Friction''
| Albûm
| Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye
| &lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;
|}

== Nasîn û ragihandin ==

''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt; Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot; /&gt;

Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin.

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî]
* [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]]
* [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]]
* [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê]
* [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li Spotify

{{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}}
[[Kategorî:Bestekarên tirk]]
[[Kategorî:Derhênerên fîlman]]
[[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Senarîst]]
[[Kategorî:Sînemager]]</text>
      <sha1>1kd2vni03ys1x8yrbidfc1ckcski6ju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082594</id>
      <parentid>2082491</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14355" sha1="e8osgkh3xpqhbqnuod02sbzgl5vwilz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Fırat Gümüştekin
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|16|3|2000|temen=erê}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Tarsus]], [[Mersîn]], [[Tirkiye]]
| hevwelatî          = Tirkiyeyî
| pîşe               = Derhênerê fîlman, senarîst, sînemager, edîtor, hilberîner û bestekar
| salên_çalak        = 2025–niha
| xebatên_navdar     = ''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'', ''Evimi Özledim'', ''The Silent Friction''
| malper             = [https://www.firatgumustekin.com/ firatgumustekin.com]
}}
'''Fırat Gümüştekin''' (jdb. 16ê adara 2000an, [[Tarsus]]), derhênerê fîlman, senarîst, [[sînemager]], edîtor, hilberîner û bestekarekî tirk e. Xebatên wî bi taybetî li ser kurtefîlmên serbixwe, klîbên muzîkê, vîdeoyên konseran û muzîka sînematîk in.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-1000043456/biyografi/
 |sernav=Fırat Gümüştekin: biyografi
 |malper=Beyazperde
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma bêdiyalog ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Di heman salê de ''The Last Meeting'' û ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Di aliyê muzîkê de jî klîbên stranbêj û komên cuda derhênerî kir an wek sînemager beşdarî wan bû. Di sala 2026an de albûma muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-genc-yonetmenden-duygusal-film/amp
 |sernav=Alanya'da genç yönetmenden duygusal film
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=14 hezîran 2025
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyali-yonetmenden-sinematik-album-the-silent-friction-yayinda/amp
 |sernav=Alanyalı yönetmenden sinematik albüm: “The Silent Friction” yayında
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=19 avrêl 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Jiyan û destpêka kariyerê ==

Fırat Gümüştekin di 16ê adara 2000an de li navçeya Tarsusê ya parêzgeha Mersînê ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;Beyazperde&quot; /&gt; Li gorî biyografiya wî ya fermî, ew li [[Stenbol]]ê mezin bû û di dema ciwaniya xwe de bi wênekêşiyê re eleqedar bû. Paşê balê xwe da hilberîna vîdeoyê, montajê, bikaranîna ronahiyê û vegotina dîtbarî.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/biyografi
 |sernav=Biyografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di destpêka kariyera xwe de Gümüştekin di warên wênekêşî, hilberîna vîdeoyê, montaj û rengsaziyê de xebitî. Xebatên wî yên paşê kurtefîlm, klîbên muzîkê, reklam, vîdeoyên konseran û hilberînên dîjîtal dihewînin.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;

== Kariyer ==

=== Kurtefîlm ===

==== ''Yalnızlık'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma dramî û psîkolojîk a bi navê ''Yalnızlık'' nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm bêdiyalog e û qala rojekê ji jiyana jineke ku tenê li malê ye dike. Her ku dem derbas dibe, rewşa rojane ya karakterê vediguhere hesteke tengavî û giraniya hundirîn.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di rola sereke de Banu Karagöz dilîze. Gümüştekin di projeyê de ji bilî derhênerî û senarîstiyê, sînemagerî, montaj û hilberînê jî bi xwe kir.&lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://mubi.com/en/us/films/loneliness-short-film-2025
 |sernav=Loneliness
 |malper=MUBI
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Fîlm bi bikaranîna sükûtê, kadrajên sade û hûrguliyên jiyana rojane ve avakirî ye. Yeni Alanya fîlm wek kurtefîlmek bêdiyalog û bi vegotineke mînîmal binav kir.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

==== ''The Last Meeting'' ====

Gümüştekin di sala 2025an de kurtefîlma romantîk-dramî ''The Last Meeting'', ku bi tirkî ''Son Buluşma'' tê naskirin, nivîsî û derhêneriya wê kir. Fîlm nêzîkî 90 saniyeyan e û li ser civîna dawî ya du kesên evîndar ava bûye.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.yenialanya.com/alanyada-duygusal-yolculuk/amp
 |sernav=Duygusal yolculuk
 |malper=Yeni Alanya
 |tarîx=3 rêbendan 2026
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di fîlmê de Serdar Çelik û Hatice Çelik rolên sereke dilîzin. Sînemageriya fîlmê ji aliyê Durali Mert Gürses ve, deng û boom-operatortî ji aliyê Savaş Aslan ve û sêwirana por û makyajê ji aliyê Merve Koca ve hate kirin.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Çîrok li ser du karakteran ava dibe ku li parkekê ji bo civîna dawî li hev dicivin. Yek ji wan dixwaze riya xwe bidomîne, ya din jî bi biryara bidawîkirina têkiliyê re rû bi rû dimîne.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

==== ''Evimi Özledim'' ====

Di sala 2025an de Gümüştekin kurtefîlma ''Evimi Özledim'' derhênerî kir. Fîlm qala zilamekî bêmal dike ku bi şev li kolanan digere, ji bo xwarin û cihê razanê digere û bîranînên mala xwe bi bîr tîne.&lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.imdb.com/title/tt39314845/
 |sernav=Evimi Özledim
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Senaryoya fîlmê ji aliyê Orhan Kemancıoğlu ve hate nivîsîn û wî di rola sereke de jî lîst. Gümüştekin derhêneriya fîlmê, sînemagerî û montaja wê kir.&lt;ref name=&quot;OfficialFilmography&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.firatgumustekin.com/filmografi
 |sernav=Filmografi
 |malper=Fırat Gümüştekin – malpera fermî
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Klîbên muzîkê ===

Gümüştekin di sala 2025an de dest bi derhêneriya klîbên muzîkê kir. Yek ji xebatên wî yên destpêkê klîba coverê ya ''Bana Sor'' a Burak Ceyhan bû.&lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.imdb.com/name/nm17305666/
 |sernav=Firat Gumustekin
 |malper=IMDb
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di heman salê de klîba ''Güneş Doğar'' a MEG derhênerî kir. Klîb di 27ê hezîrana 2025an de ji aliyê MEG Music ve hate weşandin.&lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://popnable.com/turkey/songs/1270830-meg-gunes-dogar
 |sernav=Güneş Doğar by Meg
 |malper=Popnable
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=en
}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2026an de wî di klîba ''Hayal'' a Burak Ceyhan de hem derhênerî hem jî sînemagerî kir.&lt;ref name=&quot;Hayal&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NwNQ25HTd1o
 |sernav=Burak Ceyhan – Hayal (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt; Di klîba ''Köylü Kızı'' ya Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan de jî wek derhêner cih girt.&lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7Tu2eYYdEgs
 |sernav=Barış Yiğit Ceyhan &amp; Özlem Ceyhan – Köylü Kızı (Official Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Gümüştekin di klîbên ''Sen De Yan'', ''Yar Beni Yaksınlar'' û ''Ben Yandım'' ên ElifGül de wek sînemager xebitî.&lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=FwK8wQRtVqE
 |sernav=ElifGül – Sen De Yan (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YarBeni&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ShTFkdax6IM
 |sernav=ElifGül – Yar Beni Yaksınlar (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BenYandim&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqh3C7orS7g
 |sernav=ElifGül – Ben Yandım (Official Music Video)
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Vîdeoyên konseran ===

Ji bilî kurtefîlm û klîbên muzîkê, Gümüştekin li ser tomarkirin, derhênerî, montaj û rengsaziya vîdeoyên konseran jî xebitî. Li kanala wî ya YouTubeyê vîdeoyên konser û performansên hunermendên wek [[Blok3]], Ati242, Ceren Sagu, [[Çakal]] û [[Sagopa Kajmer]] hatine weşandin.&lt;ref name=&quot;YouTubeChannel&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.youtube.com/@firatgumustekinn
 |sernav=Fırat Gümüştekin
 |malper=YouTube
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

=== Muzîk û bestesazî ===

Gümüştekin di dawiya sala 2025an de singila enstrûmental a bi navê ''The Weight of Time'' weşand.&lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/1uqg79VQ8Hxi8LhFTUsuQu
 |sernav=The Weight of Time
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Di avrêla 2026an de albûma xwe ya muzîka sînematîk a bi navê ''The Silent Friction'' weşand. Albûm ji neh parçeyan pêk tê û dirêjahiya wê nêzîkî 27 deqe û 31 saniyeyan e.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/0Jq0hFsBGZ4I8wi5jdpkDs
 |sernav=The Silent Friction
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

Parçeyên albûmê bi rêza destpêk, pêşveçûn, bilindbûna pevçûnê û encamê hatine sazkirin. Li gorî Yeni Alanya, armanca projeyê ew bû ku bêyî dîmenekî amade, guhdar di hişê xwe de çîrok û dîmenan ava bike.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

Parçeyên sereke yên albûmê ev in:

# ''Genesis''
# ''Whispers of Doubt''
# ''The Catalyst''
# ''Echoes of Loss''
# ''The Unseen Threat''
# ''Point of Contact''
# ''Fracture Point''
# ''Rise of Conflict''
# ''Aftermath''

Albûm li ser platformên dîjîtal ên wek Spotify, YouTube û Deezer hate weşandin.&lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Deezer&quot;&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://www.deezer.com/tr/artist/367674942
 |sernav=Fırat Gümüştekin: albümler, şarkılar, konserler
 |malper=Deezer
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;

== Awayê xebatê ==

Di kurtefîlmên Gümüştekin de vegotina dîtbarî, sükût, ronahiya xwezayî, kadrajên sade û atmosferên derûnî derdikevin pêş. Di ''Yalnızlık''ê de diyalog nayê bikaranîn û çîrok bi tevgerên karakterê, hûrguliyên malê û guherîna atmosfera dîmenan tê vegotin.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;

Di ''The Last Meeting'' de çîrok di demeke kurt de û bi hejmareke kêm a karakteran tê pêşkêşkirin. Fîlm bi civîna dawî ya du kesan re li ser veqetîn, biryardan û bidawîbûna têkiliyekê disekine.&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;

Di xebatên muzîkê de jî Gümüştekin hewl dide avahiya dramatîk a sînemayê bi muzîka enstrûmental re bike yek. ''The Silent Friction'' wek albûmek bi rêza çîrokî û bi parçeyên ku qonaxên cuda yên pevçûnekê temsîl dikin hate amadekirin.&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt;

== Fîlmografî ==

=== Kurtefîlm ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Kar
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''Yalnızlık''
| Derhêner, senarîst, sînemager, edîtor û hilberîner
| Kurtefîlma dramî û psîkolojîk; bêdiyalog
| &lt;ref name=&quot;MUBIYalnizlik&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''The Last Meeting''
| Derhêner û senarîst
| Kurtefîlma romantîk-dramî; nêzîkî 90 saniyeyan
| &lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;
|-
| 2025
| ''Evimi Özledim''
| Derhêner û sînemager
| Kurtefîlma dramî
| &lt;ref name=&quot;IMDbEvimi&quot; /&gt;
|}

=== Klîbên muzîkê ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Hunermend
! Stran
! Kar
! Çavkanî
|-
| 2025
| Burak Ceyhan
| ''Bana Sor (Cover)''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;OfficialBio&quot; /&gt;
|-
| 2025
| MEG
| ''Güneş Doğar''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;GunesDogar&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Burak Ceyhan
| ''Hayal''
| Derhêner û sînemager
| &lt;ref name=&quot;Hayal&quot; /&gt;
|-
| 2026
| Barış Yiğit Ceyhan û Özlem Ceyhan
| ''Köylü Kızı''
| Derhêner
| &lt;ref name=&quot;KoyluKizi&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Sen De Yan''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;SenDeYan&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül û Emrah Alsan
| ''Yar Beni Yaksınlar''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;YarBeni&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ElifGül
| ''Ben Yandım''
| Sînemager
| &lt;ref name=&quot;BenYandim&quot; /&gt;
|}

== Dîskografî ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Sal
! Nav
! Cure
! Têbinî
! Çavkanî
|-
| 2025
| ''The Weight of Time''
| Singil
| Muzîka enstrûmental û sînematîk
| &lt;ref name=&quot;WeightOfTime&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''Vicdan Muhasebesi''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref&gt;{{Jêder-malper
 |url=https://open.spotify.com/intl-tr/album/5Fgog1mXXAK5P6sRN0S0ZE
 |sernav=Vicdan Muhasebesi (Original Motion Picture Soundtrack)
 |malper=Spotify
 |tarîxa-gihiştinê=30 tîrmeh 2026
 |ziman=tr
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2026
| ''Soğuyan Çaylar''
| Singil
| Muzîka fîlmê
| &lt;ref name=&quot;Deezer&quot; /&gt;
|-
| 2026
| ''The Silent Friction''
| Albûm
| Neh parçe, 27 deqe û 31 saniye
| &lt;ref name=&quot;SpotifyAlbum&quot; /&gt;
|}

== Nasîn û ragihandin ==

''Yalnızlık'', ''The Last Meeting'' û ''The Silent Friction'' di çapemeniya herêmî de bûn mijara nûçeyan.&lt;ref name=&quot;YalnizlikNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LastMeetingNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AlbumNews&quot; /&gt; Kurtefîlmên Gümüştekin di danegehên sînemayê yên wek MUBI û IMDb de jî hatine tomar kirin.&lt;ref name=&quot;MUBIProfile&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbProfile&quot; /&gt;

Heta tîrmeha 2026an, di çavkaniyên serbixwe û pêbawer de agahiyeke ku xelatek fermî ya sînemayê ji Gümüştekin re hatiye dayîn piştrast bike, nehatiye belavkirin.

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://www.firatgumustekin.com/ Malpera fermî]
* [https://www.imdb.com/name/nm17305666/ Fırat Gümüştekin] li [[IMDb]]
* [https://mubi.com/tr/cast/firat-gumustekin Fırat Gümüştekin] li [[MUBI]]
* [https://www.youtube.com/@firatgumustekinn Kanala fermî ya YouTubeyê]
* [https://open.spotify.com/intl-tr/artist/4v5HKta3SXwrZzhPbmaEzZ Fırat Gümüştekin] li Spotify

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Gümüştekin, Fırat}}
[[Kategorî:Bestekarên tirk]]
[[Kategorî:Derhênerên fîlman]]
[[Kategorî:Kesên ji dayikbûyî 2000]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Senarîst]]
[[Kategorî:Sînemager]]</text>
      <sha1>e8osgkh3xpqhbqnuod02sbzgl5vwilz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya neorganîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329089</id>
    <revision>
      <id>2082512</id>
      <timestamp>2026-07-30T20:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2082512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082514</id>
      <parentid>2082512</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Kîmyaya înorganîk]] weke [[Kîmyaya neorganîk]] guhart</comment>
      <origin>2082512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082517</id>
      <parentid>2082514</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="591" sha1="k2u7hi3sbpkslewiei3hic60t685zk2" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].</text>
      <sha1>k2u7hi3sbpkslewiei3hic60t685zk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082518</id>
      <parentid>2082517</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="h88udvtn3679hy3jt6xc1w8p63m7q2x" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>h88udvtn3679hy3jt6xc1w8p63m7q2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082519</id>
      <parentid>2082518</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2082519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="622" sha1="q8b8xeb5xz4avkxe2tr2yipw5ip8nwb" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>q8b8xeb5xz4avkxe2tr2yipw5ip8nwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082520</id>
      <parentid>2082519</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]]</comment>
      <origin>2082520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="gp9ktzq9k9c5yo9m5fsjwemlygu134j" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>gp9ktzq9k9c5yo9m5fsjwemlygu134j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082521</id>
      <parentid>2082520</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="em94y9qjnj31vkuj6ows5bbv5thjtwo" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>em94y9qjnj31vkuj6ows5bbv5thjtwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082522</id>
      <parentid>2082521</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="7i9g4g8ih5edm0wkc32udr73tz9l5l0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb]]
'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>7i9g4g8ih5edm0wkc32udr73tz9l5l0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082523</id>
      <parentid>2082522</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="djosarku42tbyv05vkck7089qvlwa84" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb|Pêkhateya çarçoveya îyonî di oksîda potasyûmê (K2O) de]]
'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>djosarku42tbyv05vkck7089qvlwa84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082525</id>
      <parentid>2082523</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T20:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="4m6mcjte3bm2cdmr90n3e4m1m0fmn8q" xml:space="preserve">[[Wêne:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb|Pêkhateya çarçoveya îyonî di oksîda potasyûmê (K2O) de]]
'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>4m6mcjte3bm2cdmr90n3e4m1m0fmn8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082529</id>
      <parentid>2082525</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.)</comment>
      <origin>2082529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="0qljj4gonyx99buvd3wlb035h2y38xn" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
[[Wêne:Potassium-oxide-3D-vdW.png|thumb|Pêkhateya çarçoveya îyonî di oksîda potasyûmê (K2O) de]]
'''Kîmyaya neorganîk''' bi sentez û tevgera pêkhateyên neorganîk û organometalîk re mijûl dibe. Ew war pêkhateyên kîmyayî yên ku ne li ser bingeha karbonê ne (ku ew mijarên [[kîmyaya organîk]] in) li xwe digire. Ferqa di navbera her du dîsîplînan de ne mutleq e, ji ber ku di bin-dîsîplîna kîmyaya organometalîk de hevrêkî û têkeliya wan a mezin heye. Ew war di her warê pîşesaziya kîmyayî de xwedî sepanan e, di nav de [[hander]], zanista materyalan, pîgment, rûerdçalakker (surfactants), rûpoşkirin, [[derman]], sotemenî û [[çandinî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true |sernav=American Chemical Society - The world's largest scientific society. |malper=portal.acs.org |roja-gihiştinê=2026-07-30 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>0qljj4gonyx99buvd3wlb035h2y38xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya înorganîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329090</id>
    <redirect title="Kîmyaya neorganîk" />
    <revision>
      <id>2082515</id>
      <timestamp>2026-07-30T20:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Kîmyaya înorganîk]] weke [[Kîmyaya neorganîk]] guhart</comment>
      <origin>2082515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="m33eyi3sds3od0vqu4g6h5twxq3o2uy" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Kîmyaya neorganîk]]</text>
      <sha1>m33eyi3sds3od0vqu4g6h5twxq3o2uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyaya organîk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329091</id>
    <revision>
      <id>2082559</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2082559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082560</id>
      <parentid>2082559</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="dorw4knw5m20xjtuwv8afmvg6tl0m00" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya organîk</text>
      <sha1>dorw4knw5m20xjtuwv8afmvg6tl0m00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082561</id>
      <parentid>2082560</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="187lsxzh5lcow0qjto2a0zhrukkkbvk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya organîk dîsîplînek di [[Kîmya|kîmyayê]] de ye ku lêkolîna [[Zanist|zanistî]] ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[Atom|atomên]] [[Karbon|karbonê]] dihewînin) vedihewîne. Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên fîzîkî û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[Molekul|molekulên]] organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne.</text>
      <sha1>187lsxzh5lcow0qjto2a0zhrukkkbvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082562</id>
      <parentid>2082561</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kîmya]]</comment>
      <origin>2082562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="m8tjyo7yvwbdox7eq9shctk7fm06jic" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya organîk dîsîplînek di [[Kîmya|kîmyayê]] de ye ku lêkolîna [[Zanist|zanistî]] ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[Atom|atomên]] [[Karbon|karbonê]] dihewînin) vedihewîne. Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên fîzîkî û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[Molekul|molekulên]] organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>m8tjyo7yvwbdox7eq9shctk7fm06jic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082575</id>
      <parentid>2082562</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2082575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="792" sha1="ejntfil6eje2d7lney9000bh6eh1vwy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya organîk dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne. Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên fîzîkî û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne.

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>ejntfil6eje2d7lney9000bh6eh1vwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082593</id>
      <parentid>2082575</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="tge5pw88ie7nw9pxhzvqd8dzji5trom" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Kîmyaya organîk dîsîplînek di [[kîmya]]yê de ye ku lêkolîna [[zanist]]î ya avahî, taybetmendî û reaksiyonên pêkhateyên organîk û materyalên organîk (ango [[Made (kîmya)|madeyên]] di formên wê yên curbecur de ku [[atom]]ên [[karbon]]ê dihewînin) vedihewîne. Ew lêkolîna avahiya materyalê organîk ji bo destnîşankirina formula avahîsaziyê, analîzkirina taybetmendiyên fîzîkî û kîmyayî, û nirxandina reaktîvîteya kîmyewî ji bo têgihîştina tevgera pêkhateyên organîk vedihewîne. Lêkolîna reaksiyonên organîk senteza kîmyayî ya hilberên xwezayî, [[tiryak]] û polîmeran, û lêkolîna [[molekul]]ên organîk ên ferdî di laboratuwarê de û bi rêya lêkolîna teorîk (''in silico'') vedihewîne.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kîmya]]</text>
      <sha1>tge5pw88ie7nw9pxhzvqd8dzji5trom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ismail Heniye</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329092</id>
    <revision>
      <id>2082563</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42521-78</username>
        <id>172786</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية  jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]&lt;nowiki/&gt;ê bû. Ji sala 2017-an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2082563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3862" sha1="msski1iie9v5lxw3ph1wkux7yzw267g" xml:space="preserve">'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية  jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]&lt;nowiki/&gt;ê bû. Ji sala 2017-an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma &lt;nowiki&gt;[[Eşqelon]]&lt;/nowiki&gt;ê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, &lt;nowiki&gt;[[Şêx Ehmed Yasîn]]&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]&lt;nowiki/&gt;ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]&lt;nowiki/&gt;ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]&lt;nowiki/&gt;ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.</text>
      <sha1>msski1iie9v5lxw3ph1wkux7yzw267g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082564</id>
      <parentid>2082563</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, --&lt;nowiki/&gt;, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2082564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3924" sha1="p9fsf1cdqiz3s8p8g5nsj9ggwcodppw" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]ê bû. Ji sala 2017-an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma &lt;nowiki&gt;[[Eşqelon]]&lt;/nowiki&gt;ê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, &lt;nowiki&gt;[[Şêx Ehmed Yasîn]]&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>p9fsf1cdqiz3s8p8g5nsj9ggwcodppw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082565</id>
      <parentid>2082564</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3956" sha1="5bq48bv1xmu3vku3sj8g49grt34xwrz" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]ê bû. Ji sala 2017-an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma &lt;nowiki&gt;[[Eşqelon]]&lt;/nowiki&gt;ê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, &lt;nowiki&gt;[[Şêx Ehmed Yasîn]]&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>5bq48bv1xmu3vku3sj8g49grt34xwrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082566</id>
      <parentid>2082565</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3979" sha1="k81vr4pgzhqqhefypkeydpyc5i6caty" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]ê bû. Ji sala 2017-an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma &lt;nowiki&gt;[[Eşqelon]]&lt;/nowiki&gt;ê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, &lt;nowiki&gt;[[Şêx Ehmed Yasîn]]&lt;/nowiki&gt;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960î]]
[[Kategorî:Mirin 2024]]</text>
      <sha1>k81vr4pgzhqqhefypkeydpyc5i6caty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082576</id>
      <parentid>2082566</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2082576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="41cfis544kr07l8ag979dbbyzx3pyjr" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]ê bû. Ji sala 2017an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma Eşqelonê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, Şêx Ehmed Yasîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960î]]
[[Kategorî:Mirin 2024]]</text>
      <sha1>41cfis544kr07l8ag979dbbyzx3pyjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082592</id>
      <parentid>2082576</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2082592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="84dgcga9gdtcn73hfogdu6j462tkxn4" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2026}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Îsmaîl Heniye''' (bi erebî: إسماعيل هنية jdb. 29ê rêbendana 1962 yan 8ê gulan 1963 – 31ê tîrmeha 2024) siyasetmedarek filistînî û yek ji serokên herî navdar ên Tevgera Îslamiya [[Hemas]]ê bû. Ji sala 2017an heta mirina xwe, ew serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê bû. Hemas ji aliyê [[Yekîtiya Ewropayê]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], gelek dewletên din ve wek rêxistinek terorîstî tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2011/5/9/%d8%a5%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d9%84-%d9%87%d9%86%d9%8a%d8%a9 |sernav=لاجئ قاد حماس واغتيل في طهران.. محطات في حياة الشهيد إسماعيل هنية |malper=الجزيرة نت |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=ar}}&lt;/ref&gt;

Heniye di sala 1962an 1963an de li kampa penaberan a El-Şatî li [[Şirîta Xezeyê]] hate dinyayê. Malbata wî di şerê sala 1948an de ji herêma Eşqelonê koçber bû. Di dema xwendina zanîngehê de, ew tevlî Hemasê bû û paşê bû yek ji hevkarên nêzîk ên damezrînerê wê, Şêx Ehmed Yasîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-07-31 |sernav=What to know about Ismail Haniyeh, the Hamas leader killed in Iran |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/31/who-is-hamas-leader-ismail-haniyeh-killed/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Washington Post |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî serkeftina Hemasê di hilbijartinên meclîsê yên Filistînê de di sala 2006an de, Heniye bû Serokwezîrê [[Dewleta Filistînê]]. Lê piştî pevçûnên navbera Hemas û [[Tevgera Fetah]] di sala 2007an de, [[Mehmûd Ebas]] wî ji vê postê dûr xist. Piştî wê, Hemas kontrola Şerîta Gazayê bi dest xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-06-15 |sernav=Abbas sacks Hamas-led government |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, Heniye bû serokê nivîsgeha siyasî ya Hemasê. Ew piraniya demê li derveyî Xezayê, bi taybetî li [[Qeter]]ê, dijiya û di danûstandinên navneteweyî, wek agirbest û berdana rehîneyan, de rolek girîng lîst.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.counterextremism.com/extremists/ismail-haniyeh |sernav=Ismail Haniyeh |malper=Counter Extremism Project |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Hemasê li ser [[Îsraêl]] di 7ê cotmeha 2023an de, Heniye bû yek ji kesayetiyên siyasî yên herî berçav ên Hemasê. Ew di nav danûstandinên têkildarî agirbest û berdana rehîneyan de nûnerê siyasî yê rêxistinê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey discusses with Hamas the release of civilian hostages -foreign ministry source |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-discusses-with-hamas-release-civilian-hostages-source-2023-10-16/ |roja-gihiştinê=2026-07-31 |xebat=Reuters |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

Di 31ê tîrmeha 2024an de, Îsmaîl Heniye li [[Tehran]]ê kuşt, piştî ku beşdarî merasîma destpêkirina wezîfeyê ya serokkomarê nû yê [[Îran]]ê bû. Hamas û Îran, Israîl bi vê bûyerê tawanbar kirin, lê Israîl di destpêkê de şîroveya fermî li ser vê yekê nekir. Kuştina wî bû sedema zêdebûna tengezariyên li [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/31/hamass-political-chief-ismail-haniyeh-assassinated-in-iran-state-media |sernav=Hamas political chief Ismail Haniyeh assassinated in Iran |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-07-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Heniye di asta navneteweyî de kesayetiyek pir nakok bû. Ji aliyê alîgirên Hemasê ve ew wek serokekî berxwedana Filistîniyan hate dîtin, lê gelek dewletan ew wek serokê rêxistineke ku bi gelek êrîşên li dijî sivîlan tê tawanbar kirin, dinirxandin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960î]]
[[Kategorî:Mirin 2024]]</text>
      <sha1>84dgcga9gdtcn73hfogdu6j462tkxn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Komên etnîk û dînî li Iraqê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>329093</id>
    <revision>
      <id>2082587</id>
      <timestamp>2026-07-31T08:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Ethnoreligious groups in Iraq]] hat çêkirin</comment>
      <origin>2082587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="i0c8xoxi22x9aqgkxpchg6o84s72157" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]]</text>
      <sha1>i0c8xoxi22x9aqgkxpchg6o84s72157</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2082588</id>
      <parentid>2082587</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T08:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Înterwîkî [[en:Category:Ethnoreligious groups in Iraq]] lê hat zêdekirin ji ber ku îtema Wîkîdata tine</comment>
      <origin>2082588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="olsnbxqu60s6mckfb5yji8fns3rx6t5" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Komên etnîk û dînî li Asyayê]]
[[en:Category:Ethnoreligious groups in Iraq]]</text>
      <sha1>olsnbxqu60s6mckfb5yji8fns3rx6t5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>